વીડિયો ગેમ્સની દુનિયામાં ખોવાતું બાળપણ : જવાબદાર કોણ?

ભારતીય સિનેમાના શરૂઆતનાં વર્ષોમાં એવી ફિલ્મો બનતી હતી, જે આપણા દેશની સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલી હતી. પરંતુ ધીમે ધીમે નકારાત્મક પાત્રો પણ દર્શકોના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનવા લાગ્યાં. ‘ખલનાયક’ અને ‘પદ્માવત’ જેવી ફિલ્મોમાં નાયક કરતાં ખલનાયકનાં પાત્રોની વધુ ચર્ચા અને પ્રશંસા થઈ. પ્રભાવશાળી ખલનાયક પણ નાયક જેટલું આકર્ષણ ઊભું કરી શકે છે, એવી માન્યતા ધીમે ધીમે રજૂ થવા લાગી.

ત્યારબાદ વીડિયો ગેમ્સનો જમાનો આવ્યો. હિંસક અને આક્રમક વિષયવસ્તુ ધરાવતી રમતો બાળકોના વિચારો અને વર્તન પર કેવી અસર કરી શકે છે, તે અંગે ચિંતા વ્યક્ત થવા લાગી. કેટલાક માતા-પિતા પણ આવી રમતો ખરીદી આપીને ગર્વ અનુભવતા હોય છે.

આ બધી બાબતોનું બ્રાન્ડિંગ એટલું આકર્ષક હોય છે કે તેની સંભવિત નકારાત્મક અસરો વિશે વિચારવાનું પણ ઘણી વાર રહી જાય છે. જે દેશ પોતાની સંસ્કૃતિ માટે વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે, તેની નવી પેઢી આખરે કઈ દિશામાં આગળ વધી રહી છે?

મિત્રો, આ વિભાગ આપનો જ છે. આપને પણ કોઈ સવાલ કે સમસ્યા હોય તો નીચે દર્શાવેલા ઈમેઇલ પર મોકલીને માર્ગદર્શન મેળવી શકો છો.

સવાલ : એક વીડિયો ગેમ રિલીઝ થઈ. કેટલાક દેશોમાં તેના સ્વાગત માટે રજા આપવામાં આવી હોવાના અહેવાલો આવ્યા. એક જ દિવસમાં અબજો રૂપિયાનો વેપાર થઈ ગયો. વિશ્વભરના જાણીતા લોકોએ તેની નોંધ લીધી.

પરંતુ એ ગેમનાં મુખ્ય પાત્રો નકારાત્મક પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલાં છે. આ પાત્રોની આસપાસ પોતાની દુનિયા સર્જવાની સ્વતંત્રતા ગેમ રમનાર વ્યક્તિને મળે છે. તેમાં અનેક પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ કરી શકાય છે. જુગાર રમવો, દારૂ પીવો કે કોઈની હત્યા કરવી જેવી બાબતો પણ ગેમનો ભાગ બની શકે છે.

આવી રમતોમાં ખેલાડીને ઘણી છૂટછાટ મળે છે. સંસ્કારી કુટુંબનાં બાળકો પણ આવી કાલ્પનિક દુનિયામાં મગ્ન થઈ શકે છે અને તે પણ ઘણી વાર માતા-પિતાની જાણ બહાર. આક્રમકતા, ઉગ્રતા અને સંબંધોમાં તણાવ જેવી બાબતો સાથે આવી રમતોનો કોઈ સંબંધ છે કે નહીં, તે અંગે વિચારવું જરૂરી છે.

રીલ્સ જોવામાં અને બનાવવામાં વ્યસ્ત રહેતાં માતા-પિતા ક્યારેક બાળકોના વર્તનમાં આવતા બદલાવને સમજી શકતાં નથી. પછી જ્યારે તેમનું બાળક કોઈ નકારાત્મક નિર્ણય લે છે ત્યારે ‘અમારા ઘરમાં આવું કેમ થયું?’ એવો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. શું આવી વીડિયો ગેમ્સ માટે પણ કોઈ સેન્સર બોર્ડ હોવું જોઈએ?

જવાબ : મારી કૉલેજમાં કેટલીક છોકરીઓ પણ વ્યસન કરતી હતી, પરંતુ મને તેની અસર થઈ નહોતી, કારણ કે હું મારા ઘરે રહેતો હતો અને અન્ય લોકો હૉસ્ટેલમાં રહેતા હતા. ઘરના વાતાવરણમાં સભાનતા હતી. કદાચ ઘણાં પરિવારોમાં આવી જ સ્થિતિ હતી. તેને સંસ્કાર કહેવામાં આવતા હતા.

આજે દરેકને પ્રાઇવસી જોઈએ છે. બીજી તરફ, માતા-પિતાની ગેરહાજરીમાં બાળકો અન્ય લોકોનું અનુકરણ કરે તેવી શક્યતા પણ રહે છે. બાળકોને પૂરતો સમય આપવો અને તેમના ઉછેરની જવાબદારી સમજવી ખૂબ જરૂરી છે. માત્ર સુવિધાઓ પૂરી પાડવાથી માતા-પિતાની જવાબદારી પૂર્ણ થઈ જતી નથી.

પોતાના માટે શું સારું છે અને આપણે જે કંઈ વિચારીએ છીએ કે કરીએ છીએ, તેના લાંબા ગાળે કેવા પ્રત્યાઘાતો પડી શકે છે, તે સમજવું અત્યંત જરૂરી છે. વળી, ડિજિટલ ઉપકરણોના અતિશય ઉપયોગથી ઊંઘ, એકાગ્રતા અને દૈનિક જીવન પર થતી અસરો વિશે પણ જાગૃત રહેવું જોઈએ. સામાજિક સિરિયલ્સની વચ્ચે આવતી કેટલીક જાહેરાતો પણ એવી હોય છે કે જેને પરિવાર સાથે બેસીને જોવી અસહજ લાગે.

વળી, સેન્સરશિપ માટેનાં ધારાધોરણો માત્ર વ્યક્તિગત પસંદગી કે અભિપ્રાયના આધારે નક્કી કરી શકાય નહીં. તેથી પોતાની અંદર સભાનતા કેળવવી અને બાળકોને બાળપણથી જ સત્ય, અસત્ય તથા યોગ્ય-અયોગ્ય વચ્ચેનો ભેદ સમજાવવો જરૂરી છે. બાળકો સાથે સતત સંવાદ જાળવવો, તેઓ કઈ પ્રકારની રમતો રમે છે તે જાણવું અને તેમને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવું એ દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પગલાં બની શકે છે.

સવાલ : મારાં પ્રેમલગ્ન થયાં છે. હું જ્યાં નોકરી કરું છું ત્યાં એક અપરિણીત યુવતી છે અને બીજી એક મહિલાના પતિ મોટાભાગે બહાર રહે છે. તેમનું માનવું છે કે મારે બને એટલું જલદી છૂટાછેડા લઈ લેવા જોઈએ. હું ખૂબ દ્વિધામાં છું. શું કરું?

જવાબ : વાસ્તુશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ તમારી કાર્યસ્થળની જગ્યામાં અગ્નિ અને વાયવ્ય દિશા સંબંધિત દોષ હોવાની શક્યતા માનવામાં આવે છે. જોકે કોઈપણ મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય સભાનતાપૂર્વક લેવો જરૂરી છે. પરિવારની હૂંફનું મહત્ત્વ અત્યારે ન સમજાય તો પણ જીવનના પાછલા તબક્કામાં તેનો અનુભવ થઈ શકે છે.

માત્ર અન્ય લોકોની સલાહને આધારે લગ્નજીવન અંગે ઉતાવળમાં નિર્ણય ન લેવો. પોતાની પરિસ્થિતિ, સંબંધો અને ભવિષ્ય અંગે શાંતિથી વિચારવું જરૂરી છે. શ્રદ્ધા હોય તો ‘ૐ નમઃ શિવાય’ મંત્રનો જાપ કરો. તેનાથી મનને શાંતિ મેળવવામાં મદદ મળી શકે છે અને વિચારોને સ્થિર રાખવામાં સહાય થઈ શકે છે.

સૂચન: વાસ્તુશાસ્ત્રની માન્યતા મુજબ, ઈશાન ખૂણામાં રહેતી યુવાન દીકરીના સ્વભાવમાં જીદ જોવા મળી શકે છે.