ક્રાંતિ એ બહુ રૂપાળો અને સાથે સાથે એટલો જ છેતરામણો શબ્દ છે, ખાસ કરીને રાજકારણમાં. રાજકીય ક્રાંતિની ઓરા જ એટલી 
પાવરફૂલ છે કે એ સૌને આકર્ષે છે અને નવી આશા જગાવે છે. ગયા વર્ષે નેપાળમાં ઝેન-જીની ક્રાંતિ. એ પહેલાં ભારતમાં અન્ના હજારેના આંદોલનની પ્રોડક્ટ એવા અરવિંદ કેજરીવાલે ઇન્ડિયા અગેઇન્સ્ટ કરપ્શનથી જગાવેલી નવી આશા.
પરંતુ વિશ્વનો ઇતિહાસ ફંફોસશો તો ખ્યાલ આવશે કે, ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને સામાન્ય માણસને સમ્માનના નામે શરૂ થયેલી મોટાભાગની ક્રાંતિઓએ છેવટે તો ‘ઊલમાંથી ચૂલમાં પડવા’ જેવી સાબિત થઇ છે અને ન્યાય-સ્વતંત્રતા-સમાનતા-ગૌરવ માટેની સામાન્ય માણસની ઝંખના અધૂરી જ રહી છે.
આ વાત યાદ આવવાનું કારણ વિખ્યાત અંગ્રેજી નવલકથાકાર જ્યોર્જ ઓરવેલની એટલી જ વિખ્યાત નવલકથા ‘એનિમલ ફાર્મ’ છે. બીજા વિશ્વયુધ્ધ પછીના સમયગાળામાં, 1945માં લખાયેલી આ નવલકથા વિશ્વ સાહિત્યમાં રાજકીય ઉપહાસ તરીકે અત્યંત જાણીતી છે.
ઓરવેલે એમાં રશિયન ક્રાંતિને કેન્દ્રમાં રાખીને તીવ્ર કટાક્ષ કર્યા છે, પરંતુ આજે દુનિયાભરના રાજકીય તખતા પર જે ખેલ રચાઇ રહ્યા છે અને પ્રજાની હાલત સત્તા પલટો કર્યા પછી ય ‘ઊંટ કાઢતા બકરું બેઠા’ જેવી થઇ રહી છે એ જોતાં ‘એનિમલ ફાર્મ’ આજે, એંસી વર્ષ પછી ય એટલી જ તાજી અને એટલી જ પ્રસ્તુત લાગે છે. દુનિયાના કોઇપણ દેશના રાજકારણમાં નજર નાખશો તો ક્યાંક ને ક્યાંક કોઇક નેપોલિયન, કોઇક સ્નોબોલ, કોઇક ઓલ્ડ મેજર કે કોઇક બન્જામિન અને કોઇક બોક્સર મળી જ આવશે!
‘એનિમલ ફાર્મ’માં જ્યોર્જ ઓરવેલે એક અદભૂત દુનિયા રચી છે. જાનવરોનાં પાત્રોની આ સૃષ્ટી માણસોની સૃષ્ટીથી જરાય અલગ નથી. લોભ, લાલચ, અહંકાર, દ્વોષ, સત્તાની લાલસા, શોષણ, આદર્શવાદ, વફાદારી-એ બધું છે અહીં.
નવલકથા મુનાર ફાર્મ નામના એક એવા ફાર્મથી શરૂ થાય છે, જ્યાં જાનવરો પોતાના માલિક મિસ્ટર જોન્સના શોષણથી કંટાળી ગયા છે. એક દિવસ ‘ઓલ્ડ મેજર’ નામનો એક વૃદ્ધ ડુક્કર બધા જાનવરોની સભા બોલાવીને એમને એક સપનું બતાવે છે. એવી દુનિયાનું સપનું, જ્યાં બધા જ જાનવર સમાનતા અને સ્વતંત્રતાથી જીવી શકે, જ્યાં દરેક માટે ન્યાય હોય, શાંતિ હોય. ઓલ્ડ મેજર અહીં માર્ક્સ અને લેનિન જેવા આદર્શવાદી વ્યક્તિત્વનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમના વિચારો લોકોને ક્રાંતિ કરવા માટે પ્રેરે છે.
આ વૃધ્ધ આદર્શવાદી ડુક્કરના વિચારોથી પ્રેરાઇને ફાર્મમાં રહેતા જાનવરો ફાર્મના માલિક મિસ્ટર જોન્સ સામે બળવો કરીને એને હાંકી કાઢે છે. હવે આ ફાર્મ જાનવરોનું છે એટલે એનું નામ બદલીને “એનિમલ ફાર્મ” રાખવામાં આવે છે.
નવી નવી ક્રાંતિ થઇ છે. માલિકને હાંકી કાઢવામાં સફળતા મળી છે એટલે જાનવરો ખુશ છે. શરૂઆતમાં સમાનતા અને ન્યાયના આદર્શો મુજબ વ્યવસ્થા ગોઠવાય છે. ઓલ્ડ મેજર જો કે લાંબુ જીવતા નથી એટલે ફાર્મની ધૂરા સૌથી હોંશિયાર ગણાતા નેપોલિયન અને સ્નોબોલ નામના બે ડુક્કરો પાસે આવે છે.
બસ, અહીંથી જ શરૂ થાય છે સત્તાનો ખેલ, નેપોલિયન અને સ્નોબોલ વચ્ચે ધીમે ધીમે સત્તાની હરીફાઈ શરૂ થાય છે. જોસેફ સ્ટાલિનની યાદ અપાવતો નેપોલિયન સ્નોબોલને પણ દૂર હાંકી કાઢે છે અને એકલાહાથે સત્તા હસ્તગત કરીને ભય, પ્રચાર અને પોતાના વફાદાર કૂતરાઓના બળ પર ફાર્મનો તાનાશાહ બની જાય છે. મજાની વાત એ છે કે આરામદાયક જીવન, દારૂ, વેપાર જેવી સુવિધાઓ સામે જાનવરોએ બળવો પોકાર્યો હતો અને સમાનતા માટે ક્રાંતિ કરી હતી એ સુવિધાઓ હવે નેપોલિયન અને એના વફાદાર ડુક્કરો પોતાના માટે અપનાવવા લાગે છે. બોક્સર વફાદાર ઘોડો છે અને નેપોલિયન માટે આંધળી વફાદારીથી મજૂરી કરતો રહે છે. સ્ક્વીલર નામનું ભૂંડ નેપોલિયન માટે પ્રોપેગેન્ડા ચલાવતું રહે છે. બેન્જામિન નામનો ઇન્ટેલિજન્ટ ગધેડો આ શોષણ સમજે છે, પણ કાંઇ કરી શકતો નથી. ફાર્મમાં જે ઘેંટાઓ છે એ બિચારા ભોળાભાવે આ પ્રોપેગેન્ડાથી અંજાઇને નેપોલિયનના એશોઆરામ માટે કાળી મજૂરી કરતા રહે છે.
અંતે જ્યારે સામાન્ય જાનવરો બારીમાંથી અંદર નેપોલિયનનો એશોઆરામ જૂએ છે ત્યારે એમને સમજાય છે કે, એનામાં અને અગાઉના માલિક મિસ્ટર જોન્સમાં કોઇ ફરક નથી. જે ક્રાંતિ શોષણ ખતમ કરવા માટે થઈ હતી, એ જ નવા શોષણમાં ફેરવાઈ ચૂકી હતી!
આ નવલકથામાં જ્યોર્જ ઓરવેલનું એક વાક્ય અત્યંત જાણીતું બન્યું છેઃ “બધા જાનવરો સમાન છે, પરંતુ કેટલાક જાનવરો બીજા કરતાં વધુ સમાન છે.” પાવર કઇ રીતે લોકોને કરપ્ટ કરે છે, સત્તામાં બેઠલા લોકો સત્યને કઇ રીતે મેનીપ્યુલેટ કરે છે, આદર્શના નામે કેવી રીતે છેતરપીંડી થાય છે અને સમાજમાં નબળા વર્ગના લોકો કઇ રીતે ઉચ્ચ વર્ગના લોકોના શોષણનો ભોગ બને છે એ ઓરવેલે જાનવરોનાં પાત્રોના માધ્યમથી બખૂબી દર્શાવ્યું છે.
આજે પણ દુનિયાના તમામ દેશોમાં આવું જ ચાલે છે. શોષણનો અતિરેક થાય ત્યારે કોઇક ક્રાંતિવીર દહાડે છે, લોકોના સૂંતેલાં સપનાંને જગાડે છે, એના પર સવાર થઇને સત્તા પર બિરાજે છે અને પછી એ જ શોષણનું ચક્ર ફરીથી શરૂ થાય છે. એટલા માટે જ ‘એનિમલ ફાર્મ’ એ જ્યોર્જ ઓરવેલની ઓલ-ટાઇ ક્લાસિક નવલકથા ગણાય છે.
ન વાંચી હોય તો જરૂર વાંચજો.
(લેખક ચિત્રલેખા.કોમના એડિટર છે.)
