એર ચીફ માર્શલ આશુતોષ દીક્ષિતે 31 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ ભારતીય વાયુસેનાના 29મા પ્રમુખ તરીકે પદભાર સંભાળ્યો છે. તેમની સમક્ષ લડાકુ સ્ક્વોડ્રનની ઘટતી સંખ્યાને દૂર કરવાની, તેજસ એમકે-1એ વિમાનોની ડિલિવરીમાં ઝડપ લાવવાની તેમજ 114 રાફેલ વિમાનોની પ્રસ્તાવિત ખરીદીને આગળ વધારવાની મોટી જવાબદારી અને આહ્વાન રહેલું છે. એર ચીફ માર્શલ આશુતોષ દીક્ષિતે 31 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ ભારતીય વાયુસેનાના 29મા પ્રમુખ તરીકે કાર્યભાર ગ્રહણ કર્યો છે. તેમના શિરે વાયુસેનાની લડાકુ ક્ષમતામાં વધારો કરવાની, સ્વદેશી લડાકુ વિમાન કાર્યક્રમોને વેગ આપવાની અને ઉભરતા સુરક્ષા જોખમોનો સામનો કરવા માટે સૈન્ય ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાની મોટી કસોટી છે.
ભારતીય વાયુસેનામાં મંજૂર કરાયેલી અધિકૃત સંખ્યાની તુલનામાં લડાકુ સ્ક્વોડ્રનની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે. વિમાનોની ડિલિવરીમાં વિલંબ થવાને કારણે અને અનેક મોટી ખરીદી યોજનાઓ આગળ નહીં વધી શકવાના કારણે દીક્ષિતનો આ કાર્યકાળ વાયુસેનાના આધુનિકીકરણ અને ઓપરેશનલ તૈયારીઓની દ્રષ્ટિએ અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે. દીક્ષિતે એર ચીફ માર્શલ અમર પ્રીત સિંહનું સ્થાન લીધું છે, જેઓ લાંબા સમયની 43 વર્ષની કારકિર્દી બાદ સેવા નિવૃત્ત થયા છે. પદભાર સંભાળતા પૂર્વે દીક્ષિત વાઈસ ચીફ ઓફ ધ એર સ્ટાફના પદ પર ફરજ બજાવતા હતા. નેતૃત્વમાં થયેલા આ પરિવર્તનના ભાગરૂપે તેમને ઔપચારિક ગાર્ડ ઓફ ઓનર પણ અર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું.
ફાઈટર સ્ક્વોડ્રનની અછત એ સૌથી મોટો પડકાર
નવા વાયુસેના પ્રમુખ સમક્ષના સૌથી મોટા પડકારોમાં લડાકુ વિમાનોની ઘટતી જતી સંખ્યા મુખ્ય છે. વાયુસેના હાલમાં 42.5 ની અધિકૃત સંખ્યા સામે આશરે 29 ફાઈટર સ્ક્વોડ્રનનું સંચાલન કરી રહી છે. જૂના વિમાનો, વિશેષ કરીને મિગ-21 કાફલાની નિવૃત્તિ અને તેના સ્થાને નવા વિમાનોનો સમાવેશ કરવામાં થયેલા વિલંબના કારણે આ અછતમાં વધુ વધારો થયો છે. વિદાય લઈ રહેલા એર ચીફ માર્શલ એ.પી. સિંહે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે, આ ઘટાડાને રોકવા અને ક્ષમતાને વિસ્તારવા માટે વાયુસેનાને દર વર્ષે 36 થી 40 લડાકુ વિમાનો સામેલ કરવાની આવશ્યકતા છે. દીક્ષિત સમક્ષ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો પડકાર રહેશે કે પ્રસ્તાવિત ખરીદી અને ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલા વચનો વાસ્તવિક ડિલિવરીમાં રૂપાંતરિત થાય અને બે મોરચે રહેલા સુરક્ષા પડકારો વચ્ચે ઓપરેશનલ સજ્જતા પણ અકબંધ રહે.
તેજસ એમકે-1એ ની ડિલિવરીમાં ઝડપ લાવવી
સ્વદેશી તેજસ એમકે-1એ વિમાનોની ડિલિવરીમાં થઈ રહેલો વિલંબ પણ તાત્કાલિક ચિંતાનો વિષય છે. વાયુસેનાએ ફેબ્રુઆરી 2021માં 48,000 કરોડ રૂપિયાના કરાર હેઠળ 83 વિમાનોનો ઓર્ડર આપ્યો હતો. જેની ડિલિવરી વર્ષ 2024થી શરૂ થવાની હતી. જોકે, જીઈ એફ404 એન્જિન, સોફ્ટવેર વેલિડેશન અને અન્ય તકનીકી મુશ્કેલીઓના કારણે આ સમગ્ર કાર્યક્રમ પ્રભાવિત થયો છે. આ ઉપરાંત અન્ય 97 વિમાનોના બીજા ઓર્ડરની પણ યોજના છે. આવી સ્થિતિમાં દીક્ષિતે હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) પર ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા અને ડિલિવરીની પ્રતિજ્ઞાઓને સમયસર પૂરી કરવા માટે વિશેષ જોર આપવું પડશે.
114 રાફેલની ખરીદી પણ મુખ્ય પ્રાથમિકતા
114 મલ્ટિરોલ લડાકુ વિમાનોની પ્રસ્તાવિત ખરીદી પણ દીક્ષિતની મુખ્ય અગ્રતાઓમાં સામેલ હશે. આ કાર્યક્રમ માટે રક્ષા અધિગ્રહણ પરિષદે ફેબ્રુઆરી 2026માં આવશ્યકતાની સ્વીકૃતિ (Acceptance of Necessity) પ્રદાન કરી દીધી છે. જોકે, હજુ સુધી આ અંગેના કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા નથી. કિંમત અંગેની باتચીત, કરાર સાથે જોડાયેલી ચર્ચાઓ અને ઉત્પાદનની બ્લૂપ્રિન્ટ એ નક્કી કરશે કે આ કાર્યક્રમ કેટલી ઝડપથી આગળ વધે છે.
અનુભવી પાઇલટે સંભાળી વાયુસેનાની કમાન
એર ચીફ માર્શલ આશુતોષ દીક્ષિતને 6 ડિસેમ્બર 1986ના રોજ વાયુસેનાની ફાઈટર સ્ટ્રીમમાં કમિશન પ્રાપ્ત થયું હતું. તેઓ એક પ્રયોગાત્મક પરીક્ષણ પાઇલટ (એક્સપેરિમેન્ટલ ટેસ્ટ પાઇલટ) અને ક્વોલિફાઇડ ફ્લાઇંગ ઇન્સ્ટ્રક્ટર છે. તેમણે મિરાજ-2000, મિગ શ્રેણીના વિવિધ સંસ્કરણો, જગુઆર, હોક અને તેજસ જેવા અદ્યતન વિમાનો પર 3,500 કલાકથી વધુ સમય સુધી ઉડાણ ભરી છે.
