ભારતીય સેનાની વાયુ સુરક્ષા ક્ષમતાઓને વધુ સુદ્રઢ બનાવવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રગતિ સામે આવી છે. દેશની અગ્રણી સંરક્ષણ ક્ષેત્રની કંપની ભારત ઈલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ (BEL) દ્વારા સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) દ્વારા વિકસિત ક્વિક રિએક્શન સરફેસ-ટુ-એર મિસાઈલ (QRSAM) પ્રણાલીના ઉત્પાદન માટેની પ્રારંભિક તૈયારીઓ શરૂ કરી દેવામાં આવી છે. કંપની હાલમાં ‘ફર્સ્ટ ઓફ પ્રોડક્શન મોડેલ’ (FOPM) અને ક્વોલિફિકેશન ટેસ્ટિંગ પર સક્રિયતાથી કાર્ય કરી રહી છે. આ મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું આશરે 30,000 કરોડ રૂપિયાના સંભવિત વિશાળ સંરક્ષણ સોદા પહેલાં ભરવામાં આવ્યું છે. BELના ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર મનોજ જૈન અનુસાર, સુરક્ષા સંબંધી કેબિનેટ સમિતિ (CCS) તરફથી ટૂંક સમયમાં જ મંજૂરી મળવાની અપેક્ષા છે. આ અંતિમ કરાર સરકારી મંજૂરી અને વાટાઘાટો પર આધારિત રહેશે.
શું છે QRSAM અને તેની વિશેષતાઓ?
QRSAM એ અત્યંત ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપતી જમીન પરથી હવામાં પ્રહાર કરતી મિસાઈલ પ્રણાલી છે. તેને ખાસ કરીને ભારતીય સેનાની સતત આગળ વધતી ક્ષેત્રિય ટુકડીઓને સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે રચવામાં આવી છે. આ મિસાઈલ સિસ્ટમ દુશ્મનના લડાકુ વિમાનો, હેલિકોપ્ટરો, ડ્રોન અને અત્યાધુનિક સચોટ માર્ગદર્શિત શસ્ત્રો સામે મજબૂત રક્ષણ પૂરું પાડવામાં સક્ષમ છે. આ પ્રણાલીની સર્વશ્રેષ્ઠ તાકાત તેનો મોબાઈલ રડાર નેટવર્ક છે, જે 360 ડિગ્રી નિરીક્ષણ ક્ષમતા ધરાવે છે. આ મિસાઈલની પ્રહાર ક્ષમતા આશરે 30 કિલોમીટર સુધીની છે, એટલે કે તે દુશ્મનના હવાઈ ખતરાને દૂરથી જ નિષ્ફળ બનાવવાની તાકાત ધરાવે છે. યુદ્ધના મેદાનમાં સેનાની ટુકડીઓ ઝડપથી આગળ વધતી હોય છે, તેથી સ્થિર વાયુ સુરક્ષા પૂરતી નથી હોતી. QRSAM મોબાઈલ હોવાના કારણે આ ટુકડીઓ સાથે જ ગતિશીલ રહી શકે છે અને જરૂરિયાત ઊભી થતાં જ તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.
BEL ની અગાઉથી તૈયારીનું મહત્વ
સામાન્ય રીતે સંરક્ષણ સોદાઓમાં અંતિમ કરાર હસ્તાક્ષર થયા બાદ જ ઉત્પાદન પ્રક્રિયા શરૂ થતી હોય છે, જેમાં મહિનાઓનો સમય નીકળી જાય છે. પરંતુ BEL દ્વારા આ વખતે એક અલગ વ્યૂહરચના અપનાવવામાં આવી છે. કંપની અને તેના પુરવઠા શૃંખલા ભાગીદારોએ આખરી કોન્ટ્રાક્ટ મળે તે પહેલાં જ ઉત્પાદન સંબંધિત કામગીરી આરંભી દીધી છે. જેમાં ફર્સ્ટ ઓફ પ્રોડક્શન મોડેલનું નિર્માણ અને ક્વોલિફિકેશન ટેસ્ટિંગ સમાવિષ્ટ છે. મનોજ જૈને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે CCS તરફથી ટૂંક સમયમાં મંજૂરી મળવાની અપેક્ષા છે. આ પૂર્વ તૈયારીને કારણે મંજૂરી મળ્યા બાદનો કેટલાય મહિનાઓનો કિંમતી સમય બચાવી શકાશે. સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે સમયનું ખૂબ જ મહત્ત્વ હોય છે, અને કોઈપણ પ્રકારનો વિલંબ સેના સુધી સિસ્ટમ પહોંચાડવાના સમયને લંબાવી દે છે. BEL નું આ પગલું આત્મનિર્ભર ભારતની દિશામાં એક અત્યંત વ્યાવહારિક પ્રયાસ માનવામાં આવી રહ્યું છે. કંપની અગાઉથી જ મશીનરી, પરીક્ષણ સુવિધાઓ અને ભાગીદારો સાથેનું સંકલન તૈયાર રાખી રહી છે જેથી ઓર્ડર મળતાં જ ઉત્પાદન પૂર ઝડપે શરૂ કરી શકાય.
30,000 કરોડ રૂપિયાના સોદાનું મહત્વ
પ્રસ્તાવિત ઓર્ડર આશરે 30,000 કરોડ રૂપિયાનો છે, જે ભારતીય સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આનાથી BEL ની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને આવક બંને મજબૂત થશે. તેની સાથે જ સ્થાનિક સપ્લાય ચેઈન સાથે જોડાયેલા નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોને પણ વ્યાપક કામગીરી મળશે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આવા મોટા ઓર્ડરથી રોજગારીની તકો વધે છે અને તકનીકી નિષ્ણાતતાનો વિકાસ થાય છે. આ સોદો માત્ર એક કંપનીના વ્યવસાય પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ દેશની વાયુ સુરક્ષા ક્ષમતાને અભેદ્ય બનાવતું મહત્ત્વનું કદમ છે. સેનાની ચલિત ટુકડીઓને હવાઈ જોખમોથી બચાવવાની ક્ષમતા વધવાથી સરહદો પર સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ અસરકારક બનશે. વર્તમાન સમયમાં ડ્રોન અને સચોટ માર્ગદર્શિત શસ્ત્રોના વધતા ઉપયોગને ધ્યાનમાં લેતાં આવી ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપનારી સિસ્ટમની જરૂરિયાત ખૂબ વધી ગઈ છે.
