માલવા નહેર પ્રોજેક્ટને લઈને પંજાબ-હરિયાણા વચ્ચે વિવાદ, જાણો…

નવી દિલ્હીઃ તાજેતરમાં પંજાબ સરકારના પ્રસ્તાવિત માલવા નહેર પ્રોજેક્ટને લઈને પંજાબ અને હરિયાણા વચ્ચે ફરી એક વાર પાણીના વહેંચણીનો જૂનો વિવાદ ગરમાયો છે. ઉત્તર ક્ષેત્રીય પરિષદ (NZC)ની 22મી સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની બેઠકમાં આ મુદ્દો રાજકીય અને વહીવટી અથડામણનું કારણ બન્યો હતો.

શું છે માલવા નહેર યોજના?

આ પંજાબ સરકારનો અંદાજે  રૂ. 2300 કરોડનો મહત્ત્વાકાંક્ષી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ છે. પંજાબ સરકારના જણાવ્યા મુજબ સ્વતંત્રતા પછી રાજ્યમાં આયોજન થયેલી આ સૌથી મોટી નહેર યોજનાઓમાંથી એક છે.

નહેરની લંબાઈ અને ક્ષમતા

• નહેરની લંબાઈ: 150 કિલોમીટર
• પહોળાઈ: 50 ફૂટ
• ઊંડાઈ: 5 ફૂટ
• પાણી વહન ક્ષમતા: 2000 ક્યુસેક

ક્યાંથી શરૂ થશે અને ક્યાં પૂર્ણ થશે?

આ નહેર ફિરોઝપુર જિલ્લાના હરિકે હેડવર્ક્સમાં સતલજ નદીમાંથી નીકળશે. તે હાલની સરહિંદ ફીડર અને રાજસ્થાન ફીડર નહેરોની સમાંતર વહેશે અને હરિયાણા સરહદ નજીક મુક્તસર જિલ્લાના વારિંગ ખેડા ગામ પાસે સમાપ્ત થશે.

કોને લાભ થશે?

આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ દક્ષિણ માલવા વિસ્તારના પાણીની તંગી અને દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોને સિંચાઈ માટે પાણી પૂરું પાડવાનો છે. તેનાથી લગભગ બે લાખ એકર ખેતીની જમીનને, ખાસ કરીને ખરીફ (ધાન્ય)ની સીઝનમાં પાણી મળી શકશે.

હરિયાણા આ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ શા માટે કરી રહ્યું છે?

ઉત્તર ક્ષેત્રીય પરિષદની બેઠકમાં હરિયાણાએ આ યોજનાનો કડક વિરોધ કર્યો હતો. તેનાં મુખ્ય બે કારણો છે:

1. DPR (વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ)ની માગ

હરિયાણાનું કહેવું છે કે પંજાબ સરકારે નહેરની ટેકનિકલ વિગતો અને DPR જાહેર કરવી જોઈએ અને સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે આ માટેના 2000 ક્યુસેક પાણીનો સ્ત્રોત શો છે? હરિયાણાને આશંકા છે કે આ પ્રોજેક્ટથી નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણીની ઉપલબ્ધિ ઘટી શકે છે.

2. ‘સોર્સિંગ પેરાડોક્સ’ અને SYL નહેર વિવાદ

પંજાબની અંદરથી પણ વિરોધ કેમ?

આ યોજનાનો વિરોધ માત્ર હરિયાણા જ નહીં, પરંતુ પંજાબના કેટલાક ખેડૂતો અને પર્યાવરણપ્રેમીઓ પણ કરી રહ્યા છે.

પર્યાવરણને નુકસાનની ચિંતા

150 કિમી લાંબી નહેરના માર્ગમાં આવતા મોટા જંગલ વિસ્તારને નુકસાન પહોંચવાની શક્યતા છે, જેને કારણે પર્યાવરણવિદો ચિંતિત છે.

હવે આગળ શું?

બંને રાજ્યો વચ્ચે વધતા તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકારે હસ્તક્ષેપ કર્યો છે. ઉત્તર ક્ષેત્રીય પરિષદની બેઠકમાં કેન્દ્રે પંજાબ અને હરિયાણાને માલવા નહેર પ્રોજેક્ટ અને વ્યાપક જળ વ્યવસ્થાપન મુદ્દે એક મહિનાની અંદર પરસ્પર સહમતીથી ઉકેલ શોધવા સૂચના આપી છે.