લેહ (લદ્દાખ): ભારતે પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty)ને સ્થગિત કર્યા બાદ, લદ્દાખના સરહદી વિસ્તારોમાં જળ સુરક્ષા વધારવા અને સ્થાનિક ખેડૂતોની પાણીની સમસ્યા ઉકેલવા તરફ એક મોટું વ્યૂહાત્મક પગલું ભર્યું છે. ભારતે લદ્દાખના લેહ સ્થિત ઉપ્શી (Upshi) ખાતે સિંધુ નદી પર પોતાનો પહેલો પથ્થરોથી બનેલો ચેકડેમ (Rock Check Dam) તૈયાર કરી લીધો છે.
સિમેન્ટ વગર કુદરતી પથ્થરોથી નિર્માણ
આ ચેકડેમની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેને બનાવવા માટે સિમેન્ટનો બિલકુલ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ કુદરતી રીતે મળતા મોટા પથ્થરો (Natural Boulders) ગોઠવીને તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ બાંધકામને કારણે સિંધુ નદીના પાણીની સપાટી લગભગ ૧૦ ફૂટ સુધી ઊંચી આવી છે, જેનાથી સિંચાઈ માટે પાણી ખેંચવું ખૂબ સરળ બની ગયું છે.
ખેડૂતોને કઈ રીતે મદદ મળશે?
-
પાણીની સંગ્રહ ક્ષમતા: આ ચેકડેમમાં આશરે ૪ કરોડ લિટર (40 Million Litres) પાણીનો સંગ્રહ થાય છે.
-
ઇગુ ફે (Igoo Phey) કેનાલ: સંગ્રહિત પાણીને ઇગુ ફે કેનાલ દ્વારા સુકાઈ ગયેલા ખેતરો સુધી પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું છે.
-
વસંતઋતુની સમસ્યાનો ઉકેલ: અગાઉ વસંતઋતુમાં વાવણી સમયે સિંધુ નદી ઊંડી ખીણોમાંથી વહેતી હોવાને કારણે પંપિંગ દ્વારા પાણી ખેંચવું અશક્ય બનતું હતું. આ ચેકડેમથી પાણીનું સ્તર ઊંચું આવતા ખેડૂતોની વર્ષો જૂની સમસ્યાનો અંત આવ્યો છે.
પાકિસ્તાન માટે વ્યૂહાત્મક સંદેશ
આ પ્રોજેક્ટ માત્ર કૃષિ ક્ષેત્ર પુરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ પાકિસ્તાન માટે એક મજબૂત વ્યૂહાત્મક સંદેશ પણ છે. ભારતે સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત કરી હોવાથી, આ નદીનું પાણી પાકિસ્તાન તરફ વહી જાય તે પહેલાં ભારત તેનો ઉપયોગ પોતાના સરહદી વિસ્તારોના વિકાસ અને સ્થાનિક સમુદાયો માટે સક્રિયપણે કરી રહ્યું છે તેવું આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા સાબિત થાય છે.
ભવિષ્યના માળખાકીય આયોજનો
લદ્દાખ પ્રશાસને સરહદી વિસ્તારોમાં જળ સુરક્ષા વધુ સુદ્રઢ કરવા અને સિંચાઈ ક્ષમતા વધારવા માટે કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રાલયને કુલ ૩૬ ચેકડેમ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ સુપ્રત કર્યો છે.
-
આ રૂ. ૫૬ કરોડથી વધુના પ્રસ્તાવમાં લેહ વિસ્તારમાં ૭ હિમાલયન રોક ચેકડેમ અને કારગિલ વિસ્તારમાં ૨૯ ચેકડેમ નિર્માણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. હાલમાં કેટલાક સ્થળોએ કામગીરી શરૂ પણ કરી દેવામાં આવી છે.
