આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ની વૈશ્વિક દોડમાં અત્યાર સુધી અમેરિકા અને ચીન જેવા દેશોનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે, પરંતુ હવે ભારત પણ આ ક્ષેત્રે મજબૂત કદમથી આગળ વધી રહ્યું છે. આ જ દિશામાં કેન્દ્ર સરકારના માહિતી અને પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય તથા ઇન્ડિયા-એઆઈ મિશનના સહયોગથી દેશમાં વિકસાવવામાં આવેલા ત્રણ નવા સ્વદેશી AI મોડેલ લોન્ચ કરવામાં આવ્યા છે. આ મોડેલ્સના નામ EKA-1, ધિર 2B અને ધિર 5B રાખવામાં આવ્યા છે. આમાંના બે મોડેલની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે ઇન્ટરનેટ કનેક્શન વિના પણ સ્માર્ટફોન અને લેપટોપ પર સરળતાથી કામ કરી શકે છે. જેના કારણે યુઝર્સે કોઈપણ કામ માટે સતત ઇન્ટરનેટ પર નિર્ભર રહેવું પડશે નહીં અને અંગત ડેટાની સુરક્ષા પણ જળવાઈ રહેશે. આ તમામ મોડેલ્સ ખાસ કરીને ભારતીય ભાષાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે, જેથી દેશના વિવિધ ખૂણાના નાગરિકો તેનો મહત્તમ ઉપયોગ કરી શકે.
EKA-1 ની વિશેષતાઓ
EKA-1 ને બેંગલુરુ સ્થિત સોકેટ લેબ્સ નામના સ્ટાર્ટઅપ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું છે. આ ત્રણેય મોડેલ્સમાં તે સૌથી મોટું અને શક્તિશાળી મોડેલ છે. તેને મુખ્યત્વે જટિલ ગણિતના પ્રશ્નો ઉકેલવા, સોફ્ટવેર કોડિંગ કરવા અને તાર્કિક કાર્યો પાર પાડવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. તે એક સાથે અનેક પ્રકારના કાર્યોને સમજીને સચોટ જવાબો આપી શકે છે. આ મોડેલમાં 26.3 અબજ પેરામીટર છે અને તેને 7.5 ટ્રિલિયન ટોકન ડેટા દ્વારા ટ્રેઈન કરવામાં આવ્યું છે. તે અંગ્રેજી ભાષા ઉપરાંત ભારતની તમામ 22 સત્તાવાર બંધારણીય ભાષાઓને સમર્થન આપે છે. બેન્કિંગ, ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ અને સાયબર સુરક્ષા જેવા મહત્ત્વના ક્ષેત્રોમાં પણ આ મોડેલનો વ્યાપક ઉપયોગ થઈ શકે છે.
ધિર 2B અને ધિર 5B ઇન્ટરનેટ વગર કરશે કામ
ધિર 2B અને ધિર 5B મોડેલને ઝેન્ટેક એઆઈટેક ઇનોવેશન્સ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. EKA-1 ની સરખામણીમાં આ પ્રમાણમાં નાના મોડેલ છે જે દૈનિક અને સામાન્ય કાર્યોને સરળ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ બંને ઓપન સોર્સ મોડેલ છે જે અંગ્રેજી સાથે કુલ 10 ભારતીય ભાષાઓને સમજી શકે છે. આની મદદથી દસ્તાવેજોમાંથી મહત્ત્વની માહિતી શોધી કાઢવા, તેમાંથી મુખ્ય બાબતો તારવી લેવા અને રોજબરોજના અનેક કાર્યો ઝડપથી પૂરા કરવામાં મદદ મળી શકે છે. સૌથી ખાસ વાત એ છે કે તેને સ્માર્ટફોન અને લેપટોપમાં ડાઉનલોડ કરીને ઇન્ટરનેટ વગર પણ ઓછો ડેટા વાપરીને ચલાવી શકાય છે.
ઓફલાઇન AI ના ઉપયોગથી થનારા ફાયદા
સામાન્ય રીતે કોઈપણ AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે સક્રિય ઇન્ટરનેટ કનેક્શન અનિવાર્ય હોય છે. પરંતુ ધિર મોડેલ સીધા તમારા પોતાના ઉપકરણ પર જ કાર્ય કરે છે. આ સંજોગોમાં તમારી અંગત માહિતી અને ડેટાને પ્રોસેસ કરવા માટે વારંવાર કોઈ બાહ્ય સર્વર પર મોકલવાની જરૂર પડતી નથી. જેના પરિણામે ડેટા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બને છે. સંરક્ષણ, સરકારી વિભાગો અને શિક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ આ મોડેલ અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલ સહયોગ
કોઈપણ AI મોડેલ તૈયાર કરવા અને તેને પ્રશિક્ષિત કરવા પાછળ પુષ્કળ નાણાં તેમજ હાઇ-પાવર કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાની જરૂર પડે છે. ઇન્ડિયા-એઆઈ મિશન અંતર્ગત સરકારે આ સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓને ઓછા ખર્ચે કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનો પૂરા પાડ્યા હતા અને સંશોધન માટે આર્થિક સહાય પણ ઉપલબ્ધ કરાવી હતી. આ મજબૂત સરકારી સહયોગના પરિણામે જ આ અદભુત સ્વદેશી AI મોડેલનું નિર્માણ સફળ થઈ શક્યું છે.
