પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી 2026 ના પરિણામોમાં ભાજપની જીત છતાં મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ રાજીનામું આપવાનો ઈનકાર કર્યો છે. ‘દીદી’ એ ચૂંટણીમાં ગેરરીતિના આક્ષેપો કરીને સત્તા છોડવાની ના પાડતા રાજ્યમાં ગંભીર બંધારણીય કટોકટી સર્જાઈ છે. આ અહેવાલમાં આપણે જાણીશું કે બંધારણની કલમ 356 મુજબ રાષ્ટ્રપતિ શાસન શું છે, ક્યારે લાગુ કરી શકાય અને મમતા બેનર્જી રાજીનામું ન આપે તો રાજ્યપાલ પાસે કયા અધિકારો છે.
પશ્ચિમ બંગાળના રાજકારણમાં અત્યારે ભારે ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે. 2026 ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં જનતાએ ભાજપને સ્પષ્ટ બહુમતી આપી હોવા છતાં, વર્તમાન મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ હાર સ્વીકારવાનો ઈનકાર કરી દીધો છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં મોટા પાયે ગેરરીતિ થઈ છે અને જ્યાં સુધી તપાસ ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ મુખ્યમંત્રી પદ છોડશે નહીં. આ હઠાગ્રહને કારણે બંગાળમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ વણસી શકે તેવી આશંકા છે. આવી સ્થિતિમાં હવે ચર્ચા એ શરૂ થઈ છે કે શું કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદશે? ભારતીય બંધારણ મુજબ જ્યારે કોઈ રાજ્ય સરકાર બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ કામ કરવામાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે જ આ છેલ્લો વિકલ્પ અપનાવવામાં આવે છે.
રાષ્ટ્રપતિ શાસનનો ઉલ્લેખ ભારતીય બંધારણની કલમ 356 માં કરવામાં આવ્યો છે. આ કલમ મુજબ, જો રાષ્ટ્રપતિને ખાતરી થાય કે રાજ્યમાં એવી પરિસ્થિતિ ઉભી થઈ છે કે જેમાં રાજ્ય સરકાર બંધારણ મુજબ ચાલી શકે તેમ નથી, તો તેઓ ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરી શકે છે. આ માટે હંમેશા રાજ્યપાલના અહેવાલની રાહ જોવી જરૂરી નથી. જો રાજ્યમાં તોફાનો ફાટી નીકળે અથવા ચૂંટાયેલી સરકાર બહુમતી ગુમાવ્યા પછી પણ પદ છોડવા તૈયાર ન હોય, તો કેન્દ્ર સરકાર આ કલમનો ઉપયોગ કરીને રાજ્યનો વહીવટ પોતાના હાથમાં લઈ શકે છે. એકવાર રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ થયા પછી, 2 મહિનાની અંદર સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા તેને મંજૂરી મળવી અનિવાર્ય છે.
ઘણીવાર પ્રશ્ન થાય છે કે રાષ્ટ્રપતિ શાસન કઈ પરિસ્થિતિઓમાં લાગુ થઈ શકે? મુખ્યત્વે જ્યારે રાજ્યપાલ દ્વારા નિર્ધારિત સમય મર્યાદામાં કોઈ પક્ષ બહુમતી સાબિત ન કરી શકે અથવા જો ગઠબંધન સરકાર બહુમતી ગુમાવી દે ત્યારે આ શાસન લાગુ થાય છે. બંગાળના કિસ્સામાં જો મમતા બેનર્જી સ્વેચ્છાએ રાજીનામું ન આપે, તો રાજ્યપાલ આર. એન. રવિ પાસે બંધારણીય શક્તિઓ છે. કલમ 164 સ્પષ્ટ કરે છે કે મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીમંડળ રાજ્યપાલની મરજી સુધી જ પદ પર રહી શકે છે. જો જનાદેશ વિરોધમાં હોય તો રાજ્યપાલ વર્તમાન સરકારને બરખાસ્ત કરવાનો અને નવી બહુમતી ધરાવતી પાર્ટીને સરકાર બનાવવા આમંત્રણ આપવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર ધરાવે છે.
વધુમાં, જો રાજ્યપાલ સીધી બરખાસ્તગી ન કરવા માંગતા હોય, તો તેઓ વિધાનસભાનું વિશેષ સત્ર બોલાવી શકે છે. આ સત્રમાં અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવે છે. ચૂંટણીના આંકડા મુજબ ભાજપ પાસે બહુમતી કરતા વધુ બેઠકો છે, તેથી તૃણમૂલ કોંગ્રેસ માટે બહુમતી સાબિત કરવી અશક્ય છે. અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ પસાર થતાની સાથે જ મુખ્યમંત્રીએ બંધારણીય રીતે પદ છોડવું પડે છે. જો રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ થાય છે, તો મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીમંડળની તમામ સત્તાઓ છીનવાઈ જાય છે અને રાજ્યનો વહીવટ મુખ્ય સચિવ અથવા સલાહકારો દ્વારા રાજ્યપાલના નિર્દેશન હેઠળ ચાલે છે. જોકે, હાઈકોર્ટની સત્તાઓ પર રાષ્ટ્રપતિ શાસનની કોઈ અસર થતી નથી.
નવી સરકારની રચના અંગેની પ્રક્રિયા પણ સ્પષ્ટ છે. એકવાર જૂની સરકાર બરખાસ્ત થઈ જાય પછી, રાજ્યપાલ બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરી શકે છે અને શપથ લેવડાવી શકે છે. તેથી, મમતા બેનર્જી ભલે અત્યારે રાજીનામું આપવાનો ઈનકાર કરી રહ્યા હોય, પરંતુ બંધારણીય માળખું તેમને બહુમતી વગર સત્તામાં રહેવાની મંજૂરી આપી શકે નહીં. આગામી થોડા દિવસો પશ્ચિમ બંગાળના ભવિષ્ય માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે, કારણ કે તે નક્કી કરશે કે રાજ્ય લોકશાહી ઢબે નવી સરકાર મેળવશે કે પછી કેન્દ્રના સીધા શાસન હેઠળ આવશે.