પશ્ચિમ એશિયાના ક્ષેત્રમાં યુદ્ધવિરામ બાદ જે શાંતિ સ્થપાઈ હતી તે હવે લાંબો સમય ટકે તેવા એંધાણ દેખાતા નથી. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પડદા પાછળ ચાલી રહેલી રાજદ્વારી વાટાઘાટો દરમિયાન વોશિંગ્ટને તેહરાન સમક્ષ કેટલીક એવી આકરી શરતો રજૂ કરી છે, જેના લીધે મિડલ ઈસ્ટના રાજકારણમાં ફરી એકવાર ગરમાવો આવી ગયો છે. ઈરાનની સત્તાવાર ન્યૂઝ એજન્સી ‘ફાર્સ’ ના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે અગાઉ લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો અને સૈન્ય કાર્યવાહીના કારણે ઈરાનને જે પણ આર્થિક નુકસાન થયું છે, તેના માટે અમેરિકા કોઈ પણ પ્રકારનું વળતર કે નુકસાની ચૂકવશે નહીં. આ કડક શરતો સામે આવ્યા બાદ હવે વૈશ્વિક નિષ્ણાતોમાં એ સવાલ ચર્ચાઈ રહ્યો છે કે ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા (સુપ્રીમ લીડર) મોજતબા ખામીનેઈ આ દબાણ સામે ઝૂકશે કે પછી બંને પરમાણુ શક્તિઓ વચ્ચે ફરી સીધો સૈન્ય ટકરાવ થશે?
અમેરિકાએ ઈરાન સમક્ષ મૂકેલી 5 મોટી શરતો:
1. વળતર આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર: યુદ્ધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને જે અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું છે, તેની ભરપાઈ કરવાનો અમેરિકાએ સાફ ઈનકાર કરી દીધો છે.
2. 400 કિલો યુરેનિયમની માંગ: અમેરિકાની સૌથી મહત્વની અને મોટી શરત એ છે કે ઈરાને પોતાનો 400 kg સંવર્ધિત યુરેનિયમનો (Enriched Uranium) જથ્થો તુરંત અમેરિકાને સોંપવો પડશે.
3. પરમાણુ પ્લાન્ટ્સ પર નિયંત્રણ: ઈરાનની તમામ પરમાણુ સુવિધાઓ (Nuclear Facilities) માંથી માત્ર 1 જ સેટને ચાલુ રાખવાની મંજૂરી અપાશે, જ્યારે બાકીના તમામ પ્લાન્ટ્સ તાત્કાલિક બંધ કરવા પડશે.
4. ફ્રીઝ થયેલી સંપત્તિ પર રોક: વિદેશી બેંકોમાં જપ્ત કરાયેલી ઈરાનની કુલ સંપત્તિમાંથી 25% હિસ્સો મુક્ત કરવાની ઈરાનની માંગને પણ અમેરિકાએ ફગાવી દીધી છે.
5. વાતચીત દ્વારા જ વિવાદનો ઉકેલ: લેબનાન સહિતના તમામ મોરચે ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષો અને પ્રોક્સી વૉરને માત્ર શાંતિપૂર્ણ વાટાઘાટો દ્વારા જ ખતમ કરવાનું દબાણ બનાવવામાં આવ્યું છે.
ઈરાને પણ સામે રાખ્યો 10 મુદ્દાનો ડિમાન્ડ ચાર્ટર
અમેરિકાના આ આક્રમક વલણ સામે ઈરાને પણ પોતાના પત્તા ખોલ્યા છે. અજ્ઞાત રાજદ્વારી સૂત્રોના હવાલાથી મળેલા અહેવાલો મુજબ, ઈરાને પણ અમેરિકા સામે પોતાની 10 મુદ્દાની માંગણીઓ રજૂ કરી હતી. ઈરાનની શરતોમાં લેબનાન અને ઈરાન સરહદે ચાલી રહેલા યુદ્ધોને તાત્કાલિક રોકવા, તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા, વિદેશોમાં રોકી રાખવામાં આવેલી ઈરાનની તમામ સંપત્તિઓ પાછી આપવી, યુદ્ધના નુકસાનનું વળતર ચૂકવવું અને વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ પર ઈરાનના સંપૂર્ણ સાર્વભૌમત્વ અને અધિકારને સ્વીકારવાનો સમાવેશ થાય છે.
પાકિસ્તાનની શંકાસ્પદ ભૂમિકા પર ઉઠ્યા ગંભીર સવાલો
અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે ચાલુ વર્ષે 28 February ના રોજ ઈરાન પર અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સંયુક્ત હવાઈ હુમલા બાદ આ ક્ષેત્રમાં તણાવ સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચ્યો હતો. ત્યારબાદ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ હેઠળ 7 April ના રોજ બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) ની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ સમગ્ર શાંતિ પ્રક્રિયામાં પાકિસ્તાન બંને પક્ષો વચ્ચે મધ્યસ્થ (Mediator) ની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
પરંતુ, હવે પાકિસ્તાનની નિષ્પક્ષતા અને નિયત પર ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે જ્યારે પાકિસ્તાન એક તરફ શાંતિદૂતો બનીને અમેરિકા સાથે વાટાઘાટો કરી રહ્યું હતું, બરાબર તે જ સમયે ઈરાનના સૈન્ય વિમાનો પાકિસ્તાની ધરતી પર ઉતરી રહ્યા હતા. એવો પણ સનસનીખેજ દાવો કરાયો છે કે પાકિસ્તાને આ ઈરાની સૈન્ય વિમાનોને અમેરિકાની રડાર સિસ્ટમ, સર્વેલન્સ અને સંભવિત હવાઈ હુમલાઓથી બચાવવા માટે સુરક્ષિત આશ્રય આપ્યો હતો. આ ખુલાસા બાદ વૈશ્વિક મંચ પર પાકિસ્તાનની ‘તટસ્થ’ ઈમેજને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે અને અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેના શાંતિ કરારની આશા જોખમમાં મુકાઈ ગઈ છે.
