ત્રણ વર્ષ પહેલાં દિલજીત દોસાંઝની ‘સતલુજ’ ફિલ્મ CBFC સર્ટિફિકેટના અભાવે રિલીઝ થઈ શકી ન હતી. જોકે, ZEE5 પર રિલીઝ થતાં આશાનું કિરણ દેખાયું.પણ આશાનું આ કિરણ લાંબો સમય ટકી શક્યું નહીં, કારણ કે તેને બે દિવસમાં પ્લેટફોર્મ પરથી દૂર કરવામાં આવી હતી.
દિલજીત દોસાંઝની ‘સતલુજ’ ફિલ્મમાં એવું તો શું છે કે એની એટલી બધી ચર્ચા થઈ રહી છે? ભારતમાં તેના પર પ્રતિબંધ કેમ છે? ચાલો તેની પાછળના કારણો જાણીએ.
ભારતમાં ‘સતલુજ’ પર પ્રતિબંધ કેમ?
‘સતલુજ’ ફિલ્મનું મૂળ નામ ‘પંજાબ 95’હતું. આ ફિલ્મની વાર્તા માનવાધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવન પર આધારિત છે, જેમણે 1980 અને 1990 ના દાયકામાં પંજાબમાં બળવા દરમિયાન હજારો અજાણી લાશોના કથિત ગેરકાયદેસર અગ્નિસંસ્કારનો પર્દાફાશ કર્યો હતો.
ખાલરાએ એવા પુરાવા એકઠા કર્યા જે દર્શાવે છે કે પોલીસે પરિવારોને જાણ કર્યા વિના ગુપચૂપ મૃતદેહોનો અગ્નિસંસ્કાર કર્યો હતો.
ખાલરાનું અપહરણ અને હત્યા
ખાલરાની તપાસે પંજાબના સૌથી તોફાની સમયગાળા દરમિયાન માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનના કથિત કેસ તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન દોર્યું. ખાલરાનું 1995માં અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને બાદમાં તેની હત્યા કરવામાં આવી હતી. તેના અપહરણ અને હત્યાના સંબંધમાં ઘણા પોલીસ અધિકારીઓને પાછળથી દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા.
રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ વિષય હોવાને કારણે ફિલ્મને પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. ત્રણ વર્ષ પહેલાં CBFC એ ફિલ્મમાં 127 કાપ મૂકવાનો આદેશ આપ્યો હતો, પરંતુ ફિલ્મ નિર્માતાઓએ દાવો કર્યો હતો કે તેમની માંગણીઓ આનાથી આગળ વધી ગઈ હતી. નિર્માતાઓના મતે, CBFC એ તો ખાલરાનું નામ બદલવાની પણ માંગ કરી હતી.
ફિલ્મને OTT પરથી કેમ દૂર કરવામાં આવી?
આ ફિલ્મ 3 જુલાઈના રોજ ZEE5 પર રિલીઝ થઈ હતી અને બે દિવસ પછી, 5 જુલાઈના રોજ પ્લેટફોર્મ પરથી દૂર કરવામાં આવી હતી. જોકે, ZEE5 એ વર્તમાન પરિસ્થિતિને ટાંકીને આ પાછળનું કારણ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું ન હતું. પ્લેટફોર્મે જણાવ્યું હતું કે સસ્પેન્શન વર્તમાન પરિસ્થિતિને કારણે છે.
Zee5 એ જણાવ્યું હતું કે તે ફિલ્મ અને તેના નિર્માતાઓ સાથે છે, પરંતુ તેને દૂર કરવાનું કારણ આપ્યું નથી. ફિલ્મ કોઈપણ કાપ વિના OTT પર રિલીઝ કરવામાં આવી હતી. એક નિવેદનમાં, ZEE5 એ લખ્યું,’સતલુજ’ રિલીઝ થયા પછી તેને મળેલો પ્રતિસાદ ખરેખર જબરદસ્ત રહ્યો છે.
ફિલ્મને વિવાદાસ્પદ બનાવતા 5 કારણો
1. આ ફિલ્મ લોકશાહીની નબળાઈ દર્શાવે છે – જ્યારે લોકશાહીને ભારતીય બંધારણનો આધારસ્તંભ માનવામાં આવે છે, ત્યારે આ ફિલ્મ બતાવે છે કે 1980 અને 1990 ના દાયકા દરમિયાન પંજાબમાં તંત્ર દ્વારા આ લોકશાહીને કેવી રીતે દબાવવામાં આવી હતી.
2. માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનોનો પર્દાફાશ: ફિલ્મમાં, ખાલરાએ માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનોનો પર્દાફાશ કર્યો છે, જેમાં વહીવટીતંત્ર દ્વારા તેમના પરિવારોને જાણ કર્યા વિના મૃતદેહોના અગ્નિસંસ્કારનો પણ સમાવેશ થાય છે.
3. વહીવટીતંત્ર દ્વારા નકલી એન્કાઉન્ટરનો મુદ્દો: આ ફિલ્મ વહીવટીતંત્ર દ્વારા 25 નકલી એન્કાઉન્ટર પર પ્રકાશ પાડે છે, જે વ્યવસ્થાના પોકળપણાને ઉજાગર કરે છે.
4. પંજાબના ઇતિહાસનું કાળું સત્ય: 1980 અને 1990 ના દાયકાને પંજાબના ઇતિહાસનું કાળુ પ્રકરણ કહેવું ખોટું નહીં હોય, કારણ કે લોકશાહીની સાથે, લોકોની લાગણીઓ, અધિકારો અને તેમના જીવનના અધિકારને પણ દબાવવામાં આવ્યા હતા.
5. રાજકીય વ્યવસ્થાનો પર્દાફાશ: આ ફિલ્મ દેશના રાજકારણમાં ઊંડાણપૂર્વક જડાયેલા ભ્રષ્ટાચારનો પર્દાફાશ કરે છે.
પ્લેટફોર્મે આ કારણ આપ્યું
Zee5 એ ફિલ્મ ભારતમાં હવે શા માટે સ્ટ્રીમ થઈ રહી નથી તે સમજાવ્યા વિના કહ્યું, “હાલની પરિસ્થિતિને જોતાં ‘સતલુજ’ આગામી સૂચના સુધી ભારતમાં ઉપલબ્ધ રહેશે નહીં. અમે યોગ્ય પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવા અને શક્ય તેટલી વહેલી તકે ફિલ્મને અમારા દર્શકો સુધી પાછી લાવવા માટે દરેક યોગ્ય પદ્ધતિ અપનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ.”
જોકે Zee5 એ ફિલ્મને દૂર કરવાના નિર્ણયને અગાઉના પ્રમાણપત્ર વિવાદ અથવા કોઈપણ કાનૂની નિર્દેશ સાથે સત્તાવાર રીતે જોડ્યો નથી, આ પગલાથી ‘સતલુજ’ની મુશ્કેલ યાત્રા પર લોકોનું ધ્યાન ફરી વળ્યું છે.
સતલુજ વિશે
‘સતલજ’ હની ત્રેહન દ્વારા દિગ્દર્શિત એક શક્તિશાળી બાયોપિક ડ્રામા ફિલ્મ છે. તેમાં દિલજીત દોસાંઝ, અર્જુન રામપાલ અને સુવિન્દર વિકી મુખ્ય ભૂમિકામાં છે. આ ફિલ્મ માનવાધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલરાના વાસ્તવિક જીવનની ઝુંબેશને ટ્રેસ કરે છે, જેમણે 1990ના દાયકામાં પંજાબમાં સરકાર દ્વારા આશ્રિત બહારની ન્યાયિક હત્યાઓ અને સામૂહિક ગુપ્ત અંતિમ સંસ્કારનો પર્દાફાશ કર્યો હતો.
