અંગ્રેજોએ ભારત છોડવાનો નિર્ણય લીધા પછી, તેમણે દેશની સ્વતંત્રતાની તારીખ પણ નક્કી કરવાની હતી. તેણે ૧૫મી ઓગસ્ટની તારીખ પસંદ કરી. ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ દેશ સ્વતંત્ર થયો. સ્વતંત્રતા પછી, બંધારણ નિર્માણનું કાર્ય 25 નવેમ્બર 1949 ના રોજ પૂર્ણ થયું. બંધારણ સભાએ 26 નવેમ્બરના રોજ તેને સ્વીકાર્યું. તેનો અમલ ક્યારે થવો જોઈએ? હવે આ નિર્ણય આપણી સરકાર – ગૃહે લેવાનો હતો. આ માટે, 26 જાન્યુઆરી 1950 ની તારીખ પસંદ કરવામાં આવી હતી. પણ ફક્ત 26 જાન્યુઆરી જ કેમ? કારણ કે આ તારીખનું સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ઐતિહાસિક મહત્વ છે.

૩૧ ડિસેમ્બર ૧૯૨૯ ના રોજ લાહોરમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું અધિવેશન ચાલી રહ્યું હતું. સ્ટેજ પર બેઠેલા નેતાઓ સાથે દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલા કાર્યકરોનો ઉત્સાહ છલકાઈ રહ્યો હતો. તે પોતાની ધીરજ ગુમાવી રહ્યો હતો. તે વધુ રાહ જોવા તૈયાર નહોતો. એવી માંગણી થઈ રહી હતી કે અંગ્રેજો જલ્દીથી દેશ છોડી દે. જનતા ફક્ત કેટલીક છૂટછાટો ઇચ્છતી નહોતી. તે સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાથી ઓછું કંઈ સ્વીકારશે નહીં. પોતાના રાષ્ટ્રપતિ ભાષણમાં, જવાહરલાલ નહેરુ બ્રિટિશ શાસનને પડકાર ફેંકી રહ્યા હતા. તેઓ એ સંદેશ પણ આપી રહ્યા હતા કે સ્વતંત્રતાનો અર્થ ફક્ત વિદેશી શાસનથી મુક્તિ નથી. તેમણે કહ્યું હતું કે, “હવે આપણે આપણા દેશને વિદેશી શાસનથી મુક્ત કરવા માટે ખુલ્લેઆમ બળવો કરવો પડશે. દેશના તમામ નાગરિકોએ આમાં જોડાવું પડશે અને ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવા માટે એક થવું પડશે.

નેહરુએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સ્વતંત્રતાનો અર્થ ફક્ત વિદેશી શાસનને ઉથલાવી દેવાનો નથી. તેમણે કહ્યું, મારે સ્પષ્ટપણે સ્વીકારવું જોઈએ કે હું એક સમાજવાદી અને રિપબ્લિકન છું. હું રાજાઓ અને સમ્રાટોમાં માનતો નથી. હું એવા ઉદ્યોગોમાં પણ માનતો નથી જે રાજાઓ અને રાજકુમારો ઉત્પન્ન કરે છે અને જે લોકોના જીવન અને ભાગ્યને પ્રાચીન રાજાઓ કરતાં વધુ નિયંત્રિત કરે છે. તેઓ લૂંટ અને શોષણની પદ્ધતિ અપનાવે છે.

સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા તારીખ ૨૬ જાન્યુઆરી

લાહોર સત્રમાં સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાનો ધ્યેય નક્કી કરવામાં આવ્યો. આ માટે, 26 જાન્યુઆરી 1930 ની તારીખ જાહેર કરવામાં આવી. અંગ્રેજોને અલ્ટીમેટમ આપવામાં આવ્યું હતું કે જો તેઓ આ તારીખ સુધીમાં સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવાનો નિર્ણય નહીં લે, તો દેશવાસીઓ પોતાને સ્વતંત્ર જાહેર કરશે. સંમેલનના નિર્ણયો પરથી સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે કોંગ્રેસ નિર્ણાયક યુદ્ધ માટે તૈયાર છે. આ પ્રસંગે પસાર થયેલા ઠરાવોમાં ગોળમેજી પરિષદનો બહિષ્કાર, સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાને તેનું મુખ્ય ધ્યેય જાહેર કરવું, સવિનય કાનૂન ભંગ ચળવળ શરૂ કરવી, કર ન ચૂકવવા, કાઉન્સિલની ચૂંટણીમાં ભાગ ન લેવા અને હાલના સભ્યોના રાજીનામાનો સમાવેશ થતો હતો. આ બધાથી આગળ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૦ ના રોજ દેશભરમાં સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણી કરવાનો નિર્ણય હતો.

26 જાન્યુઆરીએ દેશભરમાં ત્રિરંગો લહેરાયો હતો

૩૧ ડિસેમ્બર ૧૯૨૯ ની મધ્યરાત્રિએ, રાવી નદીનું પાણી શાંત હતું. પરંતુ સ્વતંત્રતા પ્રેમીઓનો પ્રવાહ કિનારા પર ઉભરી રહ્યો હતો. ‘ઇન્કિલાબ ઝિંદાબાદ’ ના નારા ધરતીથી આકાશ સુધી ગુંજી ઉઠ્યા. સ્વતંત્રતાનું પ્રતીક ત્રિરંગો ધ્વજ ભારે ઉલ્લાસ અને લડવાના સંકલ્પ વચ્ચે ફરકાવવામાં આવ્યો. આ ક્રમ અહીં અટકવાનો નહોતો. 26 જાન્યુઆરીની તારીખ નજીક આવી રહી હતી અને આ તારીખે દેશભરના દરેક શહેર, ગામ અને રસ્તા પર ત્રિરંગો ફરકાવવાની તૈયારીઓ થઈ રહી હતી. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૦ ના રોજ, બ્રિટિશ રાજના દમન ચક્રને ધ્યાનમાં લીધા વિના, દેશભરમાં વિવિધ સ્થળોએ ત્રિરંગો ફરકાવવામાં આવ્યો. સભાઓ અને પરિષદોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવા માટે સામૂહિક શપથ લેવામાં આવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમ અભૂતપૂર્વ સફળતા હતી. ગામડાઓ અને શહેરોમાં સભાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. 26 જાન્યુઆરીએ સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવવાની પરંપરા 1947 માં સ્વતંત્રતા સુધી દેશભરમાં ચાલુ રહી.

બંધારણનો મુસદ્દો તૈયાર કરવો અને તેની મંજૂરી

ભારતના બંધારણનો પહેલો મુસદ્દો ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ માં તૈયાર થયો હતો. આ ફોર્મેટ માટે ઘણો ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો. “બંધારણીય પૂર્વવર્તીઓ” શીર્ષકવાળા ત્રણ સંકલનોમાં લગભગ 60 દેશોના બંધારણોમાંથી મહત્વપૂર્ણ અંશોનો સમાવેશ થાય છે. ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરની અધ્યક્ષતાવાળી મુસદ્દા સમિતિએ આ મુસદ્દાની તપાસ કરી. ૨૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ, આ સમિતિએ બંધારણનો મુસદ્દો રજૂ કર્યો. ઘણા વાંધા અને સુધારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

આ સુધારાઓ પર વિચાર કરવા માટે રચાયેલી ખાસ સમિતિમાં 26 ઓક્ટોબર 1948 ના રોજ બંધારણ સભામાં રજૂ કરાયેલા બીજા મુસદ્દામાં કેટલાક સુધારાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. બંધારણનું બીજું વાંચન ૧૬ નવેમ્બરના રોજ પૂર્ણ થયું. બીજા દિવસે ત્રીજું વાંચન શરૂ થયું. 26 નવેમ્બર 1949 ના રોજ બંધારણ પસાર કરવાનો પ્રસ્તાવ સ્વીકારવામાં આવ્યો. આમ, બંધારણ સભા દ્વારા, ભારતના લોકોએ એક સાર્વભૌમ લોકશાહી પ્રજાસત્તાકના બંધારણને સ્વીકાર્યું, ઘડ્યું અને પોતાને સમર્પિત કર્યું. બંધારણ બનાવવામાં 2 વર્ષ, 11 મહિના અને 18 દિવસ લાગ્યા.

૨૬ જાન્યુઆરી, પછી સ્વતંત્રતા દિવસ, હવે પ્રજાસત્તાક દિવસ

૧૯૩૦ થી ૧૯૪૭ સુધીના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન, ૨૬ જાન્યુઆરીએ દેશભરમાં સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવતી હતી. આઝાદી પહેલા, 26 જાન્યુઆરીની તારીખ આપણને આઝાદીના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવાનો સંકલ્પ કરાવતી અને યાદ કરાવતી હતી. સ્વતંત્રતા પછી, આ તારીખ વિજય અને તે લક્ષ્યની સંપૂર્ણ સિદ્ધિનું પ્રતીક બની ગઈ. બંધારણ સભાએ 26 નવેમ્બર 1949 ના રોજ લોકશાહી પ્રજાસત્તાકના બંધારણને સ્વીકાર્યું હતું.

૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ બંધારણ સભાની છેલ્લી તારીખ હતી. બંધારણ ઔપચારિક રીતે 26 જાન્યુઆરી 1950 થી અમલમાં આવ્યું અને અમલમાં આવ્યું. ભારતીય બંધારણની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની સુગમતા છે. બદલાતા સમયની અપેક્ષાઓ અનુસાર તેમાં શ્રેણીબદ્ધ સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. બંધારણ દ્વારા સ્વીકૃત લોકશાહી સંસદીય પ્રણાલીએ દેશના નાગરિકોને તેમની સરકાર પસંદ કરવાનો અધિકાર આપ્યો. ૧૯૫૨ થી કેન્દ્રથી રાજ્યોમાં યોજાયેલી ચૂંટણીઓ, સત્તાનું શાંતિપૂર્ણ હસ્તાંતરણ અને તે મુજબ વ્યવસ્થાનું સંચાલન બંધારણની સફળતા અને ક્ષમતા સાબિત કરે છે.

2024ની ચૂંટણીમાં બંધારણ ચૂંટણી મુદ્દો બન્યો

દેશના બંધારણની સફળતાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ વિવિધ વિચારધારાઓના રાજકીય પક્ષો અને દરેક નાગરિકમાં તેના પ્રત્યે આદર અને રક્ષણની લાગણી છે. છેલ્લી 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં, વિપક્ષે બંધારણને એક મોટો ચૂંટણી મુદ્દો બનાવ્યો હતો. જ્યારે વિપક્ષ કહી રહ્યો હતો કે તે ખતરામાં છે, ત્યારે શાસક પક્ષ ખાતરી આપી રહ્યો હતો કે કોઈ પણ બંધારણને સ્પર્શી શકશે નહીં.

જ્યારે પણ દેશના બંધારણની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે મુસદ્દા સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. ભીમ રાવ આંબેડકરનું 25 નવેમ્બર 1949 ના રોજનું ભાષણ ચોક્કસપણે યાદ આવે છે, “મને લાગે છે કે બંધારણ ગમે તેટલું સારું હોય, જો તે લોકો, જો તે જેમને બંધારણના અમલીકરણનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે તેઓ ખરાબ સાબિત થાય છે, તો ચોક્કસ બંધારણ પણ ખરાબ સાબિત થશે. બીજી બાજુ, બંધારણ ગમે તેટલું ખરાબ હોય, જો બંધારણના અમલીકરણનું કામ સોંપવામાં આવેલા લોકો સારા હશે, તો બંધારણ સારું સાબિત થશે.

આંબેડકર અને રાજેન્દ્ર પ્રસાદની સલાહ

ડૉ. આંબેડકરે ચેતવણી આપી હતી કે, આઝાદી સાથે, આપણા બધા બહાનાઓ, જેના હેઠળ આપણે દરેક ભૂલ માટે અંગ્રેજોને જવાબદાર ઠેરવતા હતા, તે સમાપ્ત થઈ ગયા છે. જો આ પછી પણ કંઈક ખોટું થાય છે, તો આપણે આપણા સિવાય બીજા કોઈને દોષી ઠેરવી શકીએ નહીં. ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ ના રોજ, બંધારણ સભાના પ્રમુખ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદનું સમાપન ભાષણ, બંધારણની જાળવણી અને રક્ષણ સાથે જોડાયેલા દરેક અંગને તેની સફળતા માટે સલાહ આપી રહ્યું હતું, “જો ચૂંટાયેલા લોકો સક્ષમ હોય તો સારા ચારિત્ર્ય અને પ્રામાણિક હશે, તો તેઓ ખામીયુક્ત બંધારણને સુધારી શકશે નહીં.” અમે તેને શ્રેષ્ઠ પણ બનાવીશું. જો આ ગુણોનો અભાવ હોય તો બંધારણ દેશને મદદ કરી શકશે નહીં. છેવટે, એક મશીનની જેમ, બંધારણ પણ નિર્જીવ છે. આ લોકો દ્વારા જીવનથી ભરેલા હોય છે જેઓ તેમને નિયંત્રિત કરે છે અને ચલાવે છે.