લોકસભા ચૂંટણી 2024ની જાહેરાતની સાથે ચૂંટણી પંચે એ પણ નક્કી કર્યું છે કે કોઈપણ ઉમેદવાર ચૂંટણી પ્રચાર પર કેટલો ખર્ચ કરી શકે છે. આ ખર્ચ મર્યાદા રૂ. 10 કે રૂ. 20 લાખની નથી, પરંતુ ઘણી વધારે છે અને પ્રથમ સંસદીય ચૂંટણી કરતાં 389 ગણી વધારે છે. પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ વખતે સંસદની ચૂંટણી લડનાર નાના રાજ્યમાંથી કોઈ ઉમેદવાર 75 લાખ રૂપિયાથી વધુ અને મોટા રાજ્યનો ઉમેદવાર 95 લાખ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કરી શકશે નહીં. તે જ સમયે, જે રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાવાની છે, તેના ઉમેદવારો 40 લાખ રૂપિયા સુધીનો ખર્ચ કરી શકશે. જેમાં ચા-પાણીના ખર્ચથી માંડીને સભા, સરઘસ, રેલી, જાહેરાતો, પોસ્ટરો-બેનરો અને વાહનોના ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે.

હકીકતમાં, ચૂંટણી દરમિયાન નિષ્પક્ષતા જાળવવા માટે, ચૂંટણી પંચ દરેક ઉમેદવાર માટે ચૂંટણી દરમિયાન ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરે છે. આ ચૂંટણીમાં મની પાવરના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ ખર્ચની ગણતરી નોંધણી સાથે શરૂ થાય છે. ચૂંટણી પંચના નિયમો અનુસાર દરેક ઉમેદવારે નામાંકન ભર્યાના સમયથી જ એક ડાયરીમાં પોતાના રોજીંદા ખર્ચનો હિસાબ રાખવાનો હોય છે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ તેની સંપૂર્ણ વિગતો પંચને આપવાની હોય છે.

આટલી રકમ પ્રથમ ચૂંટણી દરમિયાન ખર્ચવાની છૂટ હતી

બ્રિટિશ ગુલામીમાંથી આઝાદી મળ્યા બાદ વર્ષ 1951માં દેશમાં પહેલીવાર સંસદીય ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ ઉમેદવારો માટે ચૂંટણી ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા 25 હજાર રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ પછી, આગામી ચાર સંસદીય ચૂંટણીઓ માટે એટલે કે વર્ષ 1967માં યોજાયેલી સામાન્ય ચૂંટણી સુધી ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા માત્ર 25 હજાર રૂપિયા રહી. વર્ષ 1971માં લોકસભા ચૂંટણી માટે ખર્ચ મર્યાદા વધારીને 35 હજાર રૂપિયા કરવામાં આવી હતી. આ મર્યાદા 1977 સુધી અકબંધ રહી. આ પછી સમયાંતરે જરૂરિયાત મુજબ ખર્ચ મર્યાદા વધારવામાં આવી.

સમિતિના અહેવાલના આધારે ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદામાં વધારો કરવામાં આવ્યો

આ વધારાને કારણે 2004માં યોજાયેલી લોકસભાની ચૂંટણી દરમિયાન ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા 25 લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી હતી, જે 2009ની ચૂંટણીમાં પણ અકબંધ રહી હતી. 23 ફેબ્રુઆરી 2011ના રોજ, ચૂંટણી પંચે વિવિધ રાજ્યો માટે લોકસભા ચૂંટણી ખર્ચની મર્યાદા રૂ. 22 લાખથી રૂ. 40 લાખ નક્કી કરવાનું જાહેરનામું બહાર પાડ્યું હતું.

2014ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા વિવિધ રાજ્યો માટે ખર્ચની મર્યાદા 54 લાખ રૂપિયાથી 70 લાખ રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવી હતી. 2019ની ચૂંટણીમાં પણ આ મર્યાદા અકબંધ રહી હતી. આ પછી ચૂંટણીપંચે ચૂંટણી ખર્ચની મર્યાદાની સમીક્ષા માટે 2020માં એક સમિતિની રચના કરી હતી. તેના રિપોર્ટના આધારે આ વખતે ચૂંટણી ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા ગત ચૂંટણીમાં 70 લાખ રૂપિયાથી વધારીને 95 લાખ રૂપિયા કરવામાં આવી છે.

આ રીતે ચૂંટણી ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવે છે

મોંઘવારી સૂચકાંકનો ઉપયોગ ચૂંટણી ખર્ચની મર્યાદા નક્કી કરવા માટે થાય છે. આના પરથી જોઈ શકાય છે કે વર્ષોથી સેવાઓ અને ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં કેટલો વધારો થયો છે. આ પછી ચૂંટણી પંચ રાજ્યોની કુલ વસ્તી અને મતદારોની સંખ્યાના આધારે ચૂંટણી ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરે છે. તેથી જ ચૂંટણી ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા નાના રાજ્યોના ઉમેદવારો માટે ઓછી અને મોટા રાજ્યોના ઉમેદવારો માટે વધુ છે. એક અંદાજ મુજબ, સામાન્ય ચૂંટણી દરમિયાન ખર્ચની મહત્તમ મર્યાદા છેલ્લા 20 વર્ષમાં ચાર ગણી વધી છે.

ઉમેદવારો મનસ્વી દરો બતાવી શકતા નથી

ચૂંટણી લડતા કોઈપણ ઉમેદવાર મનસ્વી રીતે કોઈપણ સેવા અથવા વસ્તુની કિંમત સૂચવી શકતા નથી. આ માટે પણ ચૂંટણી પંચ લઘુત્તમ દર નક્કી કરે છે. આ વખતે પણ કમિશને દર નક્કી કર્યા છે. જો ઉમેદવાર ગ્રામીણ વિસ્તારમાં ઓફિસ ભાડે આપે છે, તો તેનું માસિક ભાડું રૂ. 5,000 અને શહેરી વિસ્તારમાં રૂ. 10,000 ઉમેરવામાં આવશે.

એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે ચાના કપની કિંમતમાં ઓછામાં ઓછા 8 રૂપિયા અને સમોસાની કિંમતમાં ઓછામાં ઓછા 10 રૂપિયા ઉમેરવામાં આવશે. બરફી, બિસ્કીટ, બ્રેડ પકોડા અને જલેબીના ભાવ નક્કી છે. તેવી જ રીતે, જો ઉમેદવાર પ્રચાર માટે પ્રખ્યાત ગાયક વગેરેને બોલાવે છે, તો તેની ફી 2 લાખ રૂપિયા ગણવામાં આવશે. જો કે, વધુ ચૂકવણીના કિસ્સામાં, વાસ્તવિક બિલ પણ લાદવામાં આવી શકે છે.