શેમ્પૂ કંડિશનર બોડી વોશ આ ત્રણ નામ અથવા વસ્તુઓએ એટલા ઈરિટેટ કર્યા છે કે પૂછશો જ નહીં. અને મને ખબર છે કે મારા જેવી અનેકોને આ અનુભવ હશે. દુનિયાની અસંખ્ય હોટેલ્સમાં મેં હમણાં સુધી મુકામ કર્યો છે. ટુ સ્ટારથી સેવન સ્ટાર્સ સુધી, પરંતુ લગભગ નેઉ ટકા હોટેલ્સમાં આ ઈરિટેશન મેં અનુભવ્યું છે. 
અગાઉ પ્રવાસમાં હું મારો શેમ્પૂ મારું કંડિશનર એમ બધુંજ જોડે લઈને જતી. જોકે સમજ વધવા લાગી તેમ મેં સૂટકેસનો સાથ છોડી દીધો અને ફક્ત એક કેબિન બેગ પર દુનિયાનો પ્રવાસ કર્યો. `લેસ લગેજ મોર કમ્ફર્ટસ.’ આથી બેકપેકની જેમ જોડેનો સામાન ઓછો કરવો જ પડ્યો. શેમ્પૂ કંડિશનર્સને પણ બાયબાય કર્યું. હોટેલ્સમાં જે હોય તેની પરજ નિભાવી લેવાનો નિર્ણય લીધો અને છેલ્લાં અનેક વર્ષ તેનું પાલન કર્યું. આ નિર્ણયની કિંમત જોકે મને ઈરિટેશનના સ્વરૂપમાં ગણવી પડી.
આપણે હોટેલમાં નાહવા માટે બાથરૂમમાં જઈએ ત્યારે ત્યાં જનરલી ત્રણ બોટલ રાખેલી હોય છે અથવા આજકાલતો બાથરૂમની વોલને જ ફિક્સ કરેલું હોય છે. શેમ્પૂ કંડિશનર બોડી વોશ/જેલ બોટલોમાં હોય છે. તેની પરના અક્ષર એટલા નાના હોય છે કે આંખોગમે તેટલી પહોળી કરીએ, બારીકાઈથી જોવાનો પ્રયાસ કરીએ છતાં વંચાતું નથી. તેમાં શું છે? દુનિયાના ત્રણમાંથી બે માણસોને ચશ્માં હોય છે. એટલે કે, ચશ્માં વિના આ અક્ષરો દેખાઈ જ નહીં શકે અને બાથરૂમમાં ચશ્માં પહેરીને કોણ જાય છે?તે બોટલો સાથે ફાવટ કરતી વખતે ડિઝાઈનરને મારા દ્વારા સભ્ય શબ્દોનો ઠપકો અપાઈ જતો. ધીમે ધીમે ગુસ્સો કરવાને બદલે મેં મારી અંદર સુધારણા લાવી દીધી. એન્ટ્રી કર્યા પછી ચશ્માં પહેરીને બાથરૂમમાં જઈને મારા જમણા હાથે શું છે, ડાબા હાથે શું છે અને વચ્ચે કઈ બોટલ છે તેનો રીતસર અભ્ચાસ કરતી. આ પછી મારું ઠપકો આપવાનું કામ ઓછું થયું.જોકે તે છતાં હોટેલમાંના બાથરૂમ્સ એ કાંઈ અભ્યાસ કરીને જવાની જગ્યા છે? અર્થાત ક્યારેક એકાદ હોટેલમાં મોટા અક્ષરોમાં આ નામ લખેલી બોટલ દેખાય અને ચશ્માં વિના તે નામ વાંચી શકાય તો મારા દ્વારા તે હોટેલની ડિઝાઈન એજન્સીનો આભાર પણ માનવામાં આવે છે. કોઈક તો તે હોટેલના ગેસ્ટનો વિચાર કરે છે એ જોઈને સારું લાગે છે. આમ જોવા જઈએ તો આ નાની વાત છે, પરંતુ તેને કારણે તે હોટેલ્સ કેટલા લેવલ સુધી તેમના ગેસ્ટ્સનો વિચાર કરે છે તે સમજાય છે. `શેમ્પૂ કંડિશનર બોડી વોશ’ આ એક્ચ્યુઅલી મારા માટે એક કેસ સ્ટડી નીવડ્યાં. ટીમ મિટિંગ્સમાં આવી બાબતોના દાખલા, અમારે ત્યાં રિલેટેડ બાબતોનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં બહુ મદદરૂપ થાય છે. અને મેં અનેક વાર અનુભવ્યું છે કે આ નાની જણાતી બાબતો બહુ મોટો ફરક નિર્માણ કરી શકે છે.
આપણે રોજના જીવનમાં અનેક બાબતોનો સામનો કરીએ છીએ, જે નજીવી લાગે પરંતુ તેની પાછળ વિચાર હોય તો તે અનુભવને એક અલગજ ઊંચાઈ મળે છે. અને વિચાર નહીં હોય તો ત્રાસદાયક બને છે. એકાદ ડિઝાઈન, ત્યાં અપાતી સર્વિસ, આપણી વર્તણૂક આ બધું અંતે માણસો માટે જ હોય છે, પરંતુ અનેક વાર આપણે તે કેન્દ્રસ્થાને રહેલા માણસને જ ભૂલી જઈએ છીએ. મેં જ્યારે આ નાની નાની બાબતોનો વિચાર કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે એટલી બાબતો માથામાં ઘેરો ઘાલીને નાચવા લાગી કે પૂછો જ નહીં.
એક દિવસ અમે જાપાની ફિલ્મ જોતાં હતાં. તેમાં તે જાપાની છોકરી ઘરમાં આવી. તેણે તેના શૂઝ કાયમની જગ્યા પર મૂક્યા, એકદમ સીધી રેખામાં અને તેની બાજુમાં તેટલાં જ વ્યવસ્થિત રીતે મૂકેલાં ઘરનાં સ્લીપર્સ પહેરીને તે અંદર ગઈ. આ ફક્ત બે સેકંડનો સીન હતો, પરંતુ તેમાં કેટલી શીખ હતી. આપણે ઘણી વાર શૂઝ કાઢીએ છીએ, પણ તે કઈ રીતે મૂકવા જોઈએ તેની પર બહુ ધ્યાન આપતાં નથી. તે છોકરીની એ નાની કૃતિમાં એક શાંતિ હતી. એક વ્યવસ્થિતપણું હતું. મેં અને સુધીરે એકબીજાને જોઈને કહ્યું, `કેટલી સુંદર આદત છે આ’ અને તે દિવસથી અમે પણ તે આદતને આત્મસાત કરી. ઘરમાં બહારના અને અંદરના ચપ્પલ અસ્તવ્યસ્ત રહેશે નહીં તેનું ધ્યાન રાખવું પડે છે. આદત નાની, પરંતુ વ્યવસ્થિતપણાનું મોટું પરિણામ ઘડાઈ શકે છે. આજકાલ મેનેજમેન્ટ સ્કૂલમાં એક વાત એકદમ ખાસ શીખવવામાં આવે છે. તે છે `સવારે ઊઠ્યા પછી ઘરમાં ગમે તેટલા માણસો કામે હોય તો પણ આપણો બેડ આપણે વ્યવસ્થિત કરવાનો.’ `યુએસ નેવી સીલ’ ના એડમિરલ વિલિયમ મેકરેવને તેમના પ્રસિદ્ધ ભાષણમાં કહ્યું હતું, `તમને જો દુનિયા બદલવી હોય તો સવારે ઊઠ્યા પછી તમારો બેડ વ્યવસ્થિત લગાવો.’ યુ ટ્યુબ પર આ ભાષણ પહેલી વાર સાંભળ્યું ત્યારે તુરંત ધ્યાનમાં આવ્યું નહીં. જોકે થોડું ઊંડાણમાં જઈને વિચાર કરતાં સમજાયું કે આ આદત ફક્ત બેડ ગોઠવવાની નથી, પરંતુતે શિસ્ત, સાતત્યતા, સમાધાન, આત્મવિશ્વાસ અને એકમ્પ્લિશમેન્ટની આદત છે. આપણે પોતે આપણો બેડ તૈયાર કર્યા પછી ખરેખર એક અનોખી અનુભૂતિ મળે છે. તે ભાષણે અમારી પર નિશ્ચિત જ પ્રભાવ પાડ્યો હતો અને અમે હવે નિયમિત રીતે તેનું પાલન કરીએ છીએ અને સુકૂન મેળવીએ છીએ. ખરું કહું તો બેડ વ્યવસ્થિત કર્યા પછી આજે આપણે કાંઈક સારું કરીને દિવસની શરૂઆત કરી રહ્યા છીએ એ વિચારથી અથવા ભાવનાથી દિવસની દિશા બદલાય છે. મિટિંગમાં બેઠેલાં હોઈએ ત્યારે ફોન સાઈલેન્ટ રાખવો અથવા ઊલટો રાખવો અથવા એક્ચ્યુઅલી ફોન લઈને જ નહીં આવવું, આ આમ જોવા જઈએ તો એટિકેટ છે પરંતુ તેમાંથી સામેની વ્યક્તિને આપણે કેટલું મહત્ત્વ આપીએ છીએ તે દેખાય છે. મિટિંગમાં એકાદ સાથે અથવા ટીમ સાથે અથવા મહેમાન સાથે બોલતી વખતે વચ્ચે જ ફોન જોવો એટલે આપણે ફિઝિકલી ત્યાં હોવા છતાં મેંટલી નથી એ આપણી કૃતિને આપણે સામેની વ્યક્તિને બતાવીએ આપીએ છીએ અને સામેની વ્યક્તિનું તે અપમાન હોય છે. ફિઝિકલી અને મેંટલી આપણે ત્યાં હોવું, સામેની વ્યક્તિનો આદર કરવો, બીઈંગ ફોકસ્ડ ઈન પ્રેઝેન્ટ મોમેન્ટ એ આજના સમયની સૌથી મોટી વાત બની ગઈ છે.
રસ્તા પર ચાલતી વખતે અથવા વાહન ચલાવતી વખતે આપણે અથવા આપણો ડ્રાઈવર લેન ડિસિપ્લીનનું પાલન કરે છે? રેડ સિગ્નલ પર આપણે થોભીએ છીએ? તેની પર આપણે આત્મપરીક્ષણ કરવું જોઈએ. કહેવાય છે ને કે, `ઈન ઈન્ડિયા, એવરીબડી ઈઝ ઈન અ હરી, બટ નો બડી ઈઝ ઓન ટાઈમ.’ અનેક દેશોમાં લેન ડિસિપ્લીન, ઝેબ્રા ક્રોસિંગ, રેડ સિગ્નનલ પરથોભવું આ બાબતો જીવનશૈલીનો ભાગ છે. શરીરમાં તે નાનપણથી જ કેળવાઈ જતી હોવાથી આ શિસ્તની બાબત કરતી વખતે તેમને પ્રયાસ કરવા પડતા નથી. શિસ્તપ્રિયતાને લીધે તેમના ટ્રાફિકમાં પણ એક ફ્લો હોય છે. આપણે ત્યાં ટ્રાફિકમાં દરેક જણ પોતાનો માર્ગ કાઢે છે અને પછી ધાંધલ મચી જાય છે. સમાજ ઘડાય છે અથવા બગડે છે તેમાં નાની બાબતો જવાબદાર હોય છે.
આપણે એકાદ કેફેમાં બેસીએ છીએ, ઊઠતી વખતે ખુરશી બરોબર તેની જગ્યાએ ગોઠવીએ છીએ ખરા? તે જગ્યા ફક્ત આપણી નથી, પરંતુ તે શૅર્ડ સ્પેસ હોય છે. તેનો આદર કરવું તે નાની આદત છે. રૂમમાંથી બહાર નીકળતી વખતે અથવા કાર્યાલયમાં મિટિંગ રૂમમાંથી બહાર નીકળતી વખતે આપણે લાઈટ ફેન એસી બંધ કરીએ છીએ ખરા? અગાઉ આપણે ત્યાં `સેવ એનર્જી’ પર એક કેમ્પેઈન હતું. મોટા ભાગે સરકારની જ હતી, પરંતુ તે આજે પણ ધ્યાનમાં છે. એક યુવાન ઓફિસમાં જવા નીકળે છે. કારમાં બેસે છે. કાર સ્ટાર્ટ કરે છે, થોડો આગળજાય છે અને અચાનક એકદમ ચોંકે છે અથવા કાંઈક મહત્ત્વનું યાદ આવ્યું હોય તેમ કારને બ્રેક મારે છે. નીચે ઊતરે છે, ઘરમાં આવે છે અને ફેન ચાલુ હોયતે બંધ કરે છે. આ પછી હસતો હસતો એક વિજયી ભાવ ચહેરા પર લઈને ફરી કારમાં બેસે છે અને ઓફિસમાં જાય છે. આ એક નાની બાબત છે, તે જાગરૂક, જવાબદાર, સજાગ નાગરિક હોવાનું બતાવી આપે છે. અને નિસર્ગનિર્મિત અથવા માનવનિર્મિત જે રિસોર્સીસ છે તેમનો આદર આપણે કરવો જ જોઈએ એ મક્કમ રીતે અને કડક શબ્દોમાં કહું છું.
`થેન્ક યુ’ અને `સોરી’ આ બે નાના શબ્દ છે,પરંતુ સંબંધમાં મોટો ફરક નિર્માણ કરે છે. આપણે અનેક વાર મનમાં આભાર માનીએ છીએ… પરંતુ બોલીને બતાવતા નથી. અને ક્યારેક ક્યારેક એક સોરી કહેવામાં પણ કંજૂસી કરીએ છીએ. આપણો ઈગો આડમાં આવે છે. જોકે આ નાના શબ્દ સંબંધને જોડી રાખે છે. અમારે ત્યાં સુધીરની એક આદત બધાને ઘણું બધું શીખવી જાય છે. તે એટલે ગૂડ મોર્નિંગ અથવા ગૂડ ઈવનિંગ એકદમ મોટા અવાજમાં બોલવાનું અને ઓફિસમાંનો માહોલ એકદમ ઉત્સાહી બનાવી દેવાનો. સુધીરને અમે `જગન્મિત્ર’ કહીએ છીએ. તેની તે વેલકમિંગ પર્સનાલિટી બનવાનું મૂળ તે ગૂડ મોર્નિંગમાં હોવું જોઈએ એવું મને લાગે છે.
નાની બાબતોની તાકાત ચોક્કસ શું હોય છે તેઆ સમજાવી આપતું હોય તો ટોયોટાથી આપણા રોજના જીવન સુધીનો પ્રવાસ જોવો જોઈએ. ટોયોટા વિશે એક વાત બહુ પ્રસિદ્ધ છે. તે છે, તેમનું કામ કરવાની પદ્ધતિ. બીજું મહાયુદ્ધ પછી જાપાનમાં વિકટ પરિસ્થિતિ હતી. રિસોર્સીસ ઓછા, પૈસા ઓછા, પણ કામ કરવાની ઈચ્છા પ્રચંડ હતી. તે સમયે ટોયોટાએ એક અલગ જ રાહ પકડી. `મોટા ફેરફાર કરવાના નહીં, રોજ નાના ફેરફાર કરવાના.’ ફેક્ટરીમાં કામ કરનારા દરેક માણસને કહેવામાં આવ્યું, `તમે કશું નાનું સુધારી શકતા હોય તો કહો.’ આ સાંભળવામાં બહુ સાદું લાગે છે, પરંતુ અહીંથી જ બદલાવની શરૂઆત થઈ.
ટોયોટાએ `કાયઝેન’ કહ્યું તે કાંઈ મોટી ફિલોસોફી નહોતી. ફેક્ટરીમાં ઊભા રહેલા એક કામગારે “આ પાર્ટ થોડો ઉપર રખાય તો મને વાંકા વળવું નહીં પડશે એમ કહ્યું અને તે નાના બદલાવથી હજારો સેકંડ બચવા લાગ્યા. કોઈ મશીન બદલાયું નહીં, કોઈ કરોડો ખર્ચ કરાયા નહીં, ફક્ત ધ્યાન આપ્યું, બદલાવ કર્યો અને તે સાતત્યતાથી કર્યો. ટોયોટામાં હજુ એક બહુ અલગ વાત હતી, એંડોન કોર્ડ. કોઈ પણ વર્કરને પ્રોડકશન લાઈન અટકાવવાનો અધિકાર હતો. જો તેને કોઈ ડિફેક્ટ દેખાય અથવા કશુંક બરોબર નથી એવું લાગે તો તે દોરી ખેંચીને આખી લાઈન રોકી શકતો હતો. આપણને લાગશે, `અરે, લાઈન રોકવી એટલે નુકસાન!’ પણ ટોયોટાનો વિચાર અલગ હતો. `ભૂલને આગળ જવા દેવા કરતાં તેને ત્યાં જ રોકવાનું વધુ સારું હોય છે.’ આવા ડિફેક્ટ તુરંત પકડાય તો ભવિષ્યમાં મોટું નુકસાન ટળીશકે છે. ટોયોટાએ `5 S સિસ્ટમ’ રજૂ કરી. Sort, Set in Order, Shine, Standardize, Sustain. સરળ ભાષામાં કહીએ તો જે આવશ્યક છે તે જ રાખો, બધું વ્યવસ્થિત રાખો, સ્વચ્છ રાખો, બધા માટેએક જ પદ્ધતિ રાખો. આપણને આ સાંભળીને એવું લાગે છે કે, `અરે આ તો ઘરમાં પણ કહે છે!’ જોકે ફરક એટલો જ છે કે તેમણે તેનું રોજ પાલન કર્યું. ટોયોટાનું કામ જોઈને દુનિયા છક થઈ ગઈ. અમેરિકન કંપનીઝે અભ્યાસ કર્યો કે `આ લોકો અલગશું કરી રહ્યા છે?’ ફોર્ડ, જનરલ મોટર્સ જેવી કંપનીઓએ ટોયોટાની પદ્ધતિ શીખવાનું શરૂ કર્યુું. `લીન મેન્યુફેક્ચરિંગ’ આ શબ્દ ત્યાંથી જ આવ્યો. મોટોરોલા અને જી ઈ એ સિક્સ સિગ્મામાં કાયઝેન એલિમેન્ટ્સ લીધા. આજે આઈટી કંપનીઓ, હોસ્પિટલો, એરલાઈન્સ સર્વત્ર `સતત સુધારણા’ની સંકલ્પના વપરાય છે. ભારતમાં પણ અનેક કંપનીઓએ આ ગ્રહણ કર્યું. મારુતિ સુઝુકીએ ટોયોટા પ્રોડકશન સિસ્ટમ એડોપ્ટ કરી. ટાટા મોટર્સે `સતત સુધારણા’ આ તેનું કલ્ચર બનાવ્યું. ઈન્ફોસિસે પ્રોસેસીસ રિફાઈન કરી અને નાની સુધારણાઓ હાથમાં લીધી, પરંતુ મજેદાર વાત એ છે કેઆ બધાની શરૂઆત ક્યાં થઈ? તો એક વર્કરના નાના નિરીક્ષણમાંથી. ટોયોટાએ દુનિયાને એક મોટો બોધ આપ્યો કે મોટા થવા મોટા ફેરફાર કરવા પડતા નથી, નાની બાબતો સતત વ્યવસ્થિત કરવી પડે છે.
ખરું કહીએ તો આ બધી નાની નાની બાબતો,જેમ કે, ચપ્પલ વ્યવસ્થિત કરવા, લાઈટ બંધ કરવી, ફોન બાજુમાં રાખવો, એકાદને હસીને ભેટવું અથવા એકાદના મનથી `આભાર’ માનવા આ બધી બાબતોનું ક્યાંય મોટું કૌતુક થતું નથી. આ માટે એવોર્ડસ મળતા નથી, પરંતુ આ બધી બાબતો મળીને આપણો સ્વભાવ, આપણી પર્સનાલિટી અને આપણું જીવન ઘડે છે. મોટી વાતોનો આપણે બધા જ વિચાર કરી છીએ, પરંતુ જીવન ખરેખર તો આ નાની બાબતોના પાયા પર ઊભું હોય છે. ભાન, કાળજી અને થોડું પોતીકાપણું એટલું જ પૂરતું હોય છે. બાકી બધું આપોઆપ ઘડાય છે. આથી પ્રશ્ન એ નથી કે આપણે મોટું શું કરીએ છીએ, પ્રશ્ન એટલો જ છે કે આપણે નાની બાબતો કેટલા મનથી કરીએ છીએ? કારણ કે જીવન સમૃદ્ધ કરવા માટે મોટી બાબતોની જરૂર હોતી નથી, નાની બાબતો મનથી કરાય તો જીવન આપોઆપ અર્થપૂર્ણ બની જાય છે.
(વીણા પાટીલ)
veena@veenaworld.com
(વીણા પાટીલ, નીલ પાટીલ અને સુનિલા પાટીલના દર અઠવાડિયે અખબારોમાં પ્રસિદ્ધ થતા લેખ વીણા વર્લ્ડની વેબસાઇટ veenaworld.com પર વાંચવા માટે ઉપલબ્ધ છે.)
