વિશ્વની આ સૌથી શક્તિશાળી ગુપ્તચર એજન્સીઓ વિશે તમે જાણો છો?

કોઈપણ સાર્વભૌમ દેશની અખંડિતતા અને સુરક્ષાનો અદ્રશ્ય સ્તંભ એની ગુપ્તચર એજન્સી(Intelligence agencies)ઓ હોય છે. ભલે દેશની આંતરિક શાંતિ જાળવવાની હોય, સરહદો પરના સંકટોને ટાળવાના હોય કે પછી આધુનિક યુગના સાયબર હુમલાઓનો સામનો કરવાનો હોય, આ એજન્સીઓ પડદા પાછળ રહીને રાષ્ટ્રના રક્ષક તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે.

આજના ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) પરિદ્રશ્યમાં, માત્ર સૈન્ય તાકાત જ પૂરતી નથી, પરંતુ દુશ્મનની ચાલને સમય પહેલાં પારખી લેવી એ દેશના વિકાસ અને સ્થિરતા માટે અનિવાર્ય બની ગયું છે. વિશ્વભરની આવી જાસૂસી સંસ્થા(Intelligence agency)ઓ પોતાના અત્યાધુનિક સંસાધનો અને બુદ્ધિશક્તિના બળે વૈશ્વિક રાજનીતિના પસા પલટવાની ક્ષમતા રાખે છે.

તો ચાલો વાત કરીએ વિશ્વની પાંચ સૌથી શક્તિશાળી ગૃપ્ત એજન્સી વિશે…

સેન્ટ્રલ ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સી(CIA), અમેરિકા

અમેરિકાની સીએઆઈ (CIA) વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી અને આધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ ગુપ્તચર એજન્સી માનવામાં આવે છે. એનું મુખ્ય મથક અમેરિકાના વર્જિનિયા રાજ્યના લેંગ્લી (Langley) ખાતે આવેલું છે. આ એજન્સીની સ્થાપના 18 સપ્ટેમ્બર 1947એ અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ હેરી એસ. ટ્રુમેન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ એજન્સીનું મુખ્ય કામ વિદેશી સરકારો, કોર્પોરેશનો અને વ્યક્તિઓ વિશે માહિતી એકત્રિત કરવાનું અને એનું વિશ્લેષણ કરવાનું છે. એનું સંચાલન સીધું અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિના નેતૃત્વ હેઠળ થાય છે. એના ડાયરેક્ટર સીધા ‘ડાયરેક્ટર ઓફ નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સ’ (DNI) ને રિપોર્ટ કરે છે. CIA પાસે સાયબર વોરફેર, સેટેલાઇટ સર્વેલન્સ અને ગુપ્ત સૈન્ય ઓપરેશન્સ માટે અમર્યાદિત બજેટ અને અત્યાધુનિક સંસાધનો ઉપલબ્ધ છે. આ એજન્સીનું સૌથી ચર્ચિત અને ઐતિહાસિક મિશન ‘ઓપરેશન નેપ્ચ્યુન સ્પીયર’ હતું, જેમાં વર્ષ 2011માં પાકિસ્તાનના અબોટાબાદમાં ઘૂસીને વૈશ્વિક આતંકવાદી ઓસામા બિન લાદેનને શોધી કાઢી તેનો ખાતમો બોલાવવામાં CIA ના ઇન્ટેલિજન્સે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

મોસાદ (Mossad), ઇઝરાયેલ

ઇઝરાયેલની મોસાદ (Mossad) એના સચોટ અને અત્યંત જોખમી ગુપ્ત ઓપરેશન્સ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત છે. એનું મુખ્ય મથક ઇઝરાયેલના તેલ અવીવ (Tel Aviv) શહેરમાં આવેલું છે. મોસાદની સ્થાપના 13 ડિસેમ્બર 1949 ઇઝરાયેલના પ્રથમ વડાપ્રધાન ડેવિડ બેન-ગુરિયનના આદેશથી થઈ હતી. મોસાદનું મુખ્ય કાર્ય આતંકવાદ વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ, વિદેશોમાં ગુપ્ત મિશનો પાર પાડવા અને ઇઝરાયેલી નાગરિકોની સુરક્ષા કરવાનું છે. આ સંસ્થા કોઈ સંસદ કે મંત્રાલયને જવાબદાર નથી, પરંતુ એનું સંચાલન સીધું ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) દ્વારા થાય છે, એટલે કે મોસાદના વડા સીધા વડાપ્રધાનને જ રિપોર્ટ કરે છે. ભલે આ એજન્સી કદમાં નાની હોય, પણ એના એજન્ટોની સચોટતા અને વ્યુહરચના અજોડ છે. મોસાદનું સૌથી જાણીતું ઓપરેશન ‘ઓપરેશન એન્ટેબી’ અને વર્ષ 1960માં આર્જેન્ટિનામાંથી નાઝી યુદ્ધ અપરાધી એડોલ્ફ આઇચમેનને પકડીને ઇઝરાયેલ લાવવાનું મિશન હતું. આ ઉપરાંત, 1972ના મ્યુનિચ ઓલિમ્પિક હત્યાકાંડનો બદલો લેવા માટે મોસાદે ચલાવેલું ‘ઓપરેશન રોથ ઓફ ગોડ’ પણ વિશ્વભરમાં જાણીતુ છે.

રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગ (R&AW), ભારત

ભારતની રૉ (R&AW) એશિયા પ્રશાંત ક્ષેત્રની સાથે સાથે વૈશ્વિક સ્તરે પણ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી ગુપ્તચર એજન્સી છે. એનું મુખ્ય મથક નવી દિલ્હીમાં સી.જી.ઓ. કોમ્પ્લેક્સ (CGO Complex) ખાતે આવેલું છે. 1962 અને 1965ના યુદ્ધો પછી વિદેશી ઇન્ટેલિજન્સની જરૂરિયાત સમજાતા, 21 સપ્ટેમ્બર 1968ના રોજ વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના કાર્યકાળમાં આની સ્થાપના થઈ હતી. એના પ્રથમ વડા આર. એન. કાવ હતા. રૉની સ્થાપના મુખ્યત્વે વિદેશી ગુપ્ત માહિતી એકત્ર કરવા, આતંકવાદને રોકવા અને ભારતના વ્યૂહાત્મક હિતોની રક્ષા કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. આ એજન્સીનું સંચાલન વડાપ્રધાનના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ થાય છે. રૉના વડા કેબિનેટ સચિવાલયમાં ‘સેક્રેટરી (રિસર્ચ)’ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ સીધા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ અને વડાપ્રધાન તેમજ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર (NSA) ને રિપોર્ટ કરે છે. રૉની સૌથી મોટી ઐતિહાસિક સફળતા 1971ના બાંગ્લાદેશ મુક્તિ સંગ્રામમાં રહી હતી, જ્યાં એમણે મુક્તિવાહિની સેનાને તાલીમ અને ગુપ્ત માહિતી આપીને પાકિસ્તાનના બે ટુકડા કરવામાં મદદ કરી હતી. આ સિવાય, વર્ષ 1975માં સિક્કિમને ભારતના 22મા રાજ્ય તરીકે શાંતિપૂર્ણ રીતે જોડવામાં રૉની ગુપ્ત વ્યુહરચના મુખ્ય હતી.

સિક્રેટ ઇન્ટેલિજન્સ સર્વિસ(MI6), બ્રિટન

બ્રિટનની એમઆઇ-6 (MI6) વિશ્વની સૌથી જૂની અને પ્રતિષ્ઠિત ગુપ્તચર એજન્સીઓમાંથી એક છે. એનું સત્તાવાર નામ ‘સિક્રેટ ઇન્ટેલિજન્સ સર્વિસ’ (SIS) છે એનું મુખ્ય મથક લંડનમાં થેમ્સ નદીના કિનારે વોક્સહોલ ક્રોસ (Vauxhall Cross) ખાતે આવેલું છે. આ સંસ્થાની સ્થાપના 1 ઓક્ટોબર 1909ના રોજ સિક્રેટ સર્વિસ બ્યુરો તરીકે થઈ હતી, જેમાં બ્રિટિશ નૌકાદળના કમાન્ડર સર મેન્સફિલ્ડ કમિંગનો મોટો ફાળો હતો. બ્રિટનની બહારથી ગુપ્ત માહિતી એકત્ર કરવી અને દેશની આર્થિક તેમજ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને મજબૂત કરવી એ એનું મુખ્ય કામ છે. આ એજન્સીનું સંચાલન બ્રિટનના વિદેશ મંત્રાલય (Foreign Office) હેઠળ થાય છે, પરંતુ એના વડા સીધા વિદેશ મંત્રી અને વડાપ્રધાનના સંપર્કમાં રહીને કામ કરે છે. એ અમેરિકાની CIA સાથે મળીને વૈશ્વિક સ્તરે મોટા ઓપરેશનો કરે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મનીના મિલિટરી કોડ ‘એનિગ્મા’ (Enigma) ને ક્રેક કરવામાં આ એજન્સીએ સાથી દેશોને વિજય અપાવવામાં મહત્વની સફળતા મેળવી હતી જે વિશ્વભરમાં જાણીતી છે.

ફેડરલ સિક્યુરિટી સર્વિસ(FSB), રશિયા

સોવિયત સંઘની જાણીતી એજન્સી KGB (Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti) ના પતન પછી રશિયાએ એફએસબી (FSB) ની સ્થાપના કરી હતી, જે આજે વિશ્વની સૌથી ઘાતક એજન્સીઓ પૈકીની એક છે. એનું મુખ્ય મથક મોસ્કોના લુબ્યાંકા સ્ક્વેર (Lubyanka Square) ખાતે આવેલું છે. સોવિયત સંઘના વિઘટન બાદ, 12 એપ્રિલ 1995માં રશિયાના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ બોરિસ યેલત્સિન દ્વારા FSBની સત્તાવાર રચના કરવામાં આવી હતી. અલબત્ત રશિયા પાસે વિદેશી ગુપ્તચર કામગીરી માટે SVR નામની અલગ એજન્સી પણ છે, પરંતુ FSB દેશની આંતરિક સુરક્ષા, કાઉન્ટર-ઇન્ટેલિજન્સ, સરહદ સુરક્ષા અને ઇલેક્ટ્રોનિક સર્વેલન્સનું સંચાલન કરે છે. એનું સંચાલન સીધું રશિયાના રાષ્ટ્રપતિના આદેશો અનુસાર થાય છે, એના ડિરેક્ટર સીધા રાષ્ટ્રપતિને જ જવાબદાર હોય છે. સાયબર હેકિંગ અને વિદેશી જાસૂસોને પકડવામાં આ એજન્સી માહિર ગણાય છે. વર્ષ 2000ના દાયકામાં ચેચન આતંકવાદીઓ સામેના યુદ્ધ અને મોસ્કો થિયેટર બંધક કટોકટી (2002) દરમિયાન મોટો આતંકવાદી હુમલો નાકામ કરવામાં આ એજન્સીએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

હેતલ રાવ