મહાભારતના ઉદ્યોગપર્વમાં શ્રીકૃષ્ણનું પાંડવો સાથેનું વર્તન નેતૃત્વની એક એવી શૈલી રજૂ કરે છે, જે આજના કોર્પોરેટ યુગમાં અત્યંત 
પ્રાસંગિક બની ગઈ છે. કૃષ્ણ પાંડવો પર સત્તા ચલાવતા કોઈ ‘બોસ’ નથી; તેઓ મિત્ર છે, માર્ગદર્શક છે, સંકટમાં સાથી છે અને જરૂર પડે ત્યારે કડવી વાત કહેવાની હિંમત ધરાવતા સલાહકાર છે. તેમનું નેતૃત્વ આદેશથી નહીં, વિશ્વાસથી ચાલે છે.
આજના કોર્પોરેટ જગતમાં પણ કર્મચારીને માત્ર પગાર આપીને તેની પાસેથી શ્રેષ્ઠ કામગીરીની અપેક્ષા રાખી શકાય નહીં; તેને એવું લાગવું જોઈએ કે સંસ્થા તેની સાથે ઊભી છે. આ જ વિચાર Servant Leadershipનો મૂળ આધાર છે—નેતા પોતાને સૌથી ઉપર નહીં, પરંતુ ટીમની ક્ષમતા અને કલ્યાણને કેન્દ્રમાં રાખે.
પરંપરાગત મેનેજર પૂછે છે, ‘મારી ટીમે કેટલું કામ કર્યું?’ જ્યારે સહયોગી નેતા પૂછે છે, ‘મારી ટીમ સારું કામ કરી શકે તે માટે મેં શું કર્યું?’ આ એક પ્રશ્નનો ફેરફાર આખી નેતૃત્વ સંસ્કૃતિ બદલી શકે છે.
આજના માનવ વર્તનમાં એક રસપ્રદ વિરોધાભાસ જોવા મળે છે. સોશિયલ મીડિયા આપણને હજારો લોકો સાથે જોડે છે, પરંતુ કાર્યસ્થળે ઘણા લોકો પોતાના મેનેજર સાથે વાત કરવામાં પણ સંકોચ અનુભવે છે. ડિજિટલ કનેક્શન વધ્યું છે, પરંતુ માનવીય જોડાણ ઘટ્યું છે. તેથી આજના નેતૃત્વની સૌથી મોટી જરૂરિયાત Communication નહીં, Connection છે.
માનીએ કે કોઈ કર્મચારી સતત અપેક્ષા કરતાં ઓછું પરિણામ આપી રહ્યો છે. સત્તાવાદી મેનેજર તરત તેને ‘અયોગ્ય’ ગણાવી શકે, પરંતુ સહયોગી નેતા પ્રથમ સમજવાનો પ્રયત્ન કરશે કે સમસ્યા કુશળતાની છે, આત્મવિશ્વાસની છે, કામના ભારની છે કે વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિની. કદાચ થોડા યોગ્ય પ્રશ્નો, તાલીમ અને વિશ્વાસથી એ જ કર્મચારી ટીમનો શ્રેષ્ઠ સભ્ય બની શકે.
અહીં નેતૃત્વનું કામ માણસને બદલવાનું નહીં, પરંતુ તેની અંદરની ક્ષમતાને બહાર લાવવાનું છે. કૃષ્ણ પાંડવોની જગ્યાએ યુદ્ધ લડતા નથી; તેઓ તેમની શક્તિને યોગ્ય દિશા આપે છે. આ જ આધુનિક મેનેજમેન્ટનો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ પાઠ છે.
સારો લીડર ટીમ માટે દરેક જવાબ પોતે શોધતો નથી; તે ટીમને એવા પ્રશ્નો પૂછે છે કે જેના જવાબ શોધવાની ક્ષમતા ટીમમાં વિકસે.
નવી દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો સહયોગી નેતૃત્વનો અર્થ દરેક કર્મચારી સાથે એકસરખું વર્તન કરવું પણ નથી. દરેક વ્યક્તિની જરૂરિયાત, શક્તિ અને મર્યાદા અલગ હોય છે. કોઈને સ્વતંત્રતા જોઈએ, કોઈને માર્ગદર્શન, કોઈને માન્યતા અને કોઈને માત્ર સાંભળનાર વ્યક્તિ. તેથી Personalized Leadership ભવિષ્યના મેનેજમેન્ટનું મહત્ત્વપૂર્ણ પરિમાણ બની શકે છે.
જ્યારે કર્મચારીને લાગે કે ‘મારા મેનેજરને મારા કામ સાથે જ નહીં, મારી ક્ષમતા સાથે પણ રસ છે,’ ત્યારે Employee Engagement સ્વાભાવિક રીતે વધે છે. આવી સંસ્થામાં ભૂલ છુપાવવાની જગ્યાએ શીખવાની સંસ્કૃતિ વિકસે છે, પ્રશ્ન પૂછવો નબળાઈ નહીં પરંતુ પ્રગતિનું સાધન બને છે અને નેતા તથા કર્મચારી વચ્ચે માત્ર Reporting Relationship નહીં, પરંતુ Trust Relationship ઊભો થાય છે.
અંતે, કૃષ્ણના નેતૃત્વનો સૌથી સુંદર પાઠ કદાચ એટલો જ છે—સાચો નેતા દરેક વખતે આગળ રહેતો નથી; ક્યારેક તે બાજુમાં ચાલે છે, ક્યારેક પાછળ રહીને બીજાને આગળ આવવા દે છે અને ક્યારેક માત્ર એટલું કહે છે, ‘હું તારી સાથે છું.’
કારણ કે જે નેતા પોતાની ટીમને પોતાની છાયા બનાવે છે તે કદાચ શક્તિશાળી દેખાય, પરંતુ જે નેતા પોતાની ટીમને પોતાનાથી પણ વધુ શક્તિશાળી બનાવે છે, તે જ સાચા અર્થમાં નેતા બને છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
