ઓફિસમાં કોઈ મીટિંગ ચાલી રહી હોય અને મેનેજર પૂછે, ‘કોઈને આ નિર્ણયમાં કોઈ 
સમસ્યા લાગે છે?’ ત્યારે રૂમમાં શાંતિ છવાઈ જાય, બધા એકબીજાના ચહેરા જુએ અને અંતે કોઈ કહે, ‘ના સર, બધું બરાબર છે.’ બહારથી આ સહમતિ લાગે, પરંતુ ઘણી વાર એ સહમતિ નહીં, ભયનું મૌન હોય છે.
ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાય ૧૬ના પ્રથમ શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ દૈવી ગુણોની શરૂઆત જ ‘અભયમ્’ એટલે કે નિર્ભયતાથી કરે છે. નિર્ભયતા અહીં બેદરકારી કે જોખમ લેવાની આંધળી હિંમત નથી; સાચું સમજાય ત્યારે સાચું બોલવાની, ભૂલ સ્વીકારવાની અને ધર્મસંગત કાર્ય કરવાની આંતરિક શક્તિ છે.
આજના વ્યવસાયિક વિશ્વમાં આ વિચારને Fearless Workplace અને Psychological Safetyની ભાષામાં સમજાવી શકાય.
એવી સંસ્થા જ્યાં કર્મચારી પોતાના મેનેજરને ‘આ નિર્ણય કદાચ યોગ્ય નથી’ કહી શકે, ગ્રાહકની ફરિયાદ છુપાવવાને બદલે સમયસર જણાવી શકે, પોતાની ભૂલ સ્વીકારી શકે અને કોઈ નવી રીત અજમાવતાં નિષ્ફળ જાય તો તરત અપમાનિત ન થાય, ત્યાં માત્ર કર્મચારીઓ નહીં, વિચારો પણ વિકાસ પામે છે.
ઘણી સંસ્થાઓમાં આપણે એક સૂક્ષ્મ સમસ્યા જોઈએ છીએ: લોકો કામ કરતા નથી એવું નથી, લોકો સાચી વાત કહેવાનું બંધ કરી દે છે. જુનિયર કર્મચારીને લાગે કે ‘બોસને ગમશે નહીં’, સિનિયર મેનેજરને લાગે કે ‘મારી ટીમ મારી સામે જશે’ અને આખરે ખોટો નિર્ણય બધાની સામે સાચો દેખાવા લાગે છે.
અહીં એક મહત્ત્વનો કોર્પોરેટ દૃષ્ટિકોણ છે — Silence is also data. મીટિંગમાં કોઈ પ્રશ્ન ન પૂછે એટલે દરેક વ્યક્તિ સહમત છે એવું માનવું જોખમી છે. ઘણી વાર પ્રશ્નોનો અભાવ સમજણનું નહીં, વાતાવરણનું પરિણામ હોય છે.
કલ્પના કરો કે એક કંપનીમાં નવા ઉત્પાદનના લોન્ચ પહેલાં એક યુવાન કર્મચારીને ડેટામાં નાની ગડબડ દેખાય છે. તે પોતાના વડાને કહેતાં ડરે છે, કારણ કે અગાઉ એક ભૂલ બતાવવા બદલ તેને ‘નેગેટિવ એટિટ્યૂડ’ ધરાવતો ગણવામાં આવ્યો હતો.
પ્રોડક્ટ લોન્ચ થાય છે અને પછી મોટી સમસ્યા ઊભી થાય છે. અહીં નુકસાન માત્ર ટેક્નિકલ ભૂલથી નથી થયું; મૂળ નુકસાન એ હતું કે સંસ્થાએ સત્ય બોલવા માગતા માણસને સુરક્ષિત જગ્યા આપી નહોતી.
બીજી તરફ, જો ટીમ લીડર કહે, ‘તમને કંઈ ખોટું દેખાય તો મારી સામે પણ કહો; વ્યક્તિ પર નહીં, સમસ્યા પર ચર્ચા કરીશું’, તો ટીમમાં Constructive Dissent એટલે કે રચનાત્મક અસહમતિ જન્મે છે.
અસહમતિને અશિસ્ત માનવાને બદલે સંસ્થાકીય સુધારાનું સાધન માનવું એ નેતૃત્વની પરિપક્વતા છે. જોકે, Fearless Workplaceનો અર્થ એવો પણ નથી કે દરેક વ્યક્તિ જે મનમાં આવે તે બોલે અને જવાબદારીથી મુક્ત થઈ જાય. નિર્ભયતા સાથે Accountability એટલે કે જવાબદારી પણ જરૂરી છે.
વ્યક્તિને બોલવાની સ્વતંત્રતા મળે અને સાથે પોતાના દાવા માટે તથ્ય, જવાબદારી અને વ્યવસાયિક શિસ્ત જાળવવાની અપેક્ષા રહે ત્યારે નિર્ભયતા અરાજકતા નહીં, ગુણવત્તા સર્જે છે.
આજના યુવાનોના વર્તનમાં પણ આ વિચાર ખૂબ મહત્ત્વનો છે. સોશિયલ મીડિયામાં આપણે ઘણી વાર નિર્ભય દેખાઈએ છીએ, પરંતુ વાસ્તવિક જીવનમાં સિનિયર સામે પ્રશ્ન પૂછવો, ‘મને આ સમજાયું નથી’ કહેવું કે પોતાની ભૂલ સ્વીકારવી મુશ્કેલ લાગે છે.
એટલે સાચી નિર્ભયતા અવાજની ઊંચાઈમાં નહીં, સત્ય સામે ઊભા રહેવાની ક્ષમતામાં છે. એક સારો લીડર એ નથી કે જેના રૂમમાં પ્રવેશતાં બધા સીધા બેસી જાય; સારો લીડર એ છે કે જેના રૂમમાં પ્રવેશતાં કર્મચારી પોતાની સાચી વાત કહી શકે.
કારણ કે જ્યાં ભય હોય ત્યાં લોકો Survival માટે કામ કરે છે, જ્યારે જ્યાં વિશ્વાસ હોય ત્યાં લોકો Creation માટે કામ કરે છે. ભય કર્મચારીને પૂછે છે — ‘મારી ભૂલથી મને શું થશે?’ નિર્ભય સંસ્કૃતિ તેને પૂછવા પ્રેરે છે — ‘આ ભૂલ ફરી ન થાય તે માટે આપણે શું શીખી શકીએ?’
અને કદાચ આજના કોર્પોરેટ વિશ્વમાં આ જ સૌથી મોટો પરિવર્તનબિંદુ છે: સંસ્થાની શક્તિ એમાં નથી કે ત્યાં ભૂલો થતી નથી; તેની શક્તિ એમાં છે કે ભૂલ દેખાય ત્યારે કોઈ તેને છુપાવ્યા વગર સામે લાવી શકે.
જે કાર્યસ્થળે સત્ય બોલવા માટે દરવાજો ખખડાવવો ન પડે, ત્યાં નવીનતા માત્ર જન્મતી નથી, તે ટકી પણ રહે છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
