ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાય 3ના શ્લોક 19માં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે—
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥
“तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर” અર્થાત્ આસક્તિ છોડીને કર્તવ્યકર્મ સતત કરતા રહેવું.
આ વિચારને માત્ર આધ્યાત્મિક ઉપદેશ તરીકે વાંચીએ તો તેનો એક અર્થ મળે, પરંતુ એને આજના મેનેજમેન્ટના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો તે Process-oriented Execution અને Execution Ethicsનો અત્યંત શક્તિશાળી સિદ્ધાંત બની જાય છે.
આજના સમયમાં દરેક વ્યક્તિ પરિણામથી ચિંતિત છે—કેટલા માર્ક્સ આવ્યા, કેટલો નફો થયો, કેટલા ફૉલોઅર્સ મળ્યા, કેટલું પ્રમોશન મળ્યું અને કંપનીએ કેટલો ટર્નઓવર કર્યો; પરંતુ આ દોડમાં એક મૂળ પ્રશ્ન ઘણી વાર પાછળ રહી જાય છે—‘આ પરિણામ મેળવવાની પ્રક્રિયા કેટલી સારી હતી?’
ગીતા આપણું ધ્યાન પરિણામમાંથી પ્રક્રિયા તરફ ફેરવે છે.
એક ક્રિકેટર માત્ર સ્કોરબોર્ડને જોઈને શ્રેષ્ઠ ખેલાડી બની શકતો નથી. તેની પ્રેક્ટિસ, ટેકનિક, શિસ્ત અને સતત તૈયારી તેને સ્કોર બનાવવાની ક્ષમતા આપે છે. એ જ રીતે કોઈ કંપની માત્ર વાર્ષિક નફાથી મહાન બનતી નથી. તેની ગુણવત્તા, ગ્રાહકસેવા, કર્મચારી તાલીમ, નિર્ણયપ્રક્રિયા અને રોજિંદી કામગીરી તેની લાંબા ગાળાની સફળતાનો પાયો બને છે.
આજના કૉર્પોરેટ જગતમાં ‘Result-oriented’ હોવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ માત્ર પરિણામ પર આધારિત સંસ્કૃતિ ક્યારેક જોખમી બની શકે છે. જો કર્મચારીને કોઈ પણ કિંમતે ટાર્ગેટ પૂર્ણ કરવાનું કહેવામાં આવે તો તે ખોટા ડેટા બતાવવાની, ગુણવત્તા ઘટાડવાની અથવા ગ્રાહક સાથે અયોગ્ય વ્યવહાર કરવાની દિશામાં પણ જઈ શકે છે. તેથી આધુનિક સંસ્થાઓ માટે Outcome સાથે Process Integrity પણ જરૂરી છે.
નવી દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો કર્મયોગનો અર્થ ‘ફળની ચિંતા જ ન કરવી’ એવો નથી. તેનો અર્થ છે—ફળની ચિંતા કરતાં કર્મની ગુણવત્તાને પોતાના નિયંત્રણનું ક્ષેત્ર માનવું.
તમે બજારને નિયંત્રિત કરી શકતા નથી, ગ્રાહકની પ્રતિક્રિયાને નિયંત્રિત કરી શકતા નથી કે દરેક પરિણામની ખાતરી આપી શકતા નથી; પરંતુ તૈયારી, મહેનત, શિસ્ત, સમયસર કામગીરી અને નૈતિકતા તમારા નિયંત્રણમાં છે.
આજના માનવવર્તનમાં આ જ સૌથી મોટો અભાવ છે—આપણે પરિણામને પોતાના નિયંત્રણમાં માનીને ચિંતા કરીએ છીએ અને પ્રક્રિયાને, જે ખરેખર આપણા હાથમાં છે, અવગણીએ છીએ.
એક સારો મેનેજર કર્મચારીને માત્ર ‘ટાર્ગેટ કેટલો રહ્યો?’ એવું પૂછતો નથી; તે ‘ટાર્ગેટ સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયામાં શું શીખ્યા?’ એ પણ પૂછે છે. આ પ્રશ્ન નિષ્ફળતાને પણ ડેટા અને અનુભવમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે.
Systematic Managementનો અર્થ પણ એ જ છે—વ્યક્તિની ક્ષણિક મહેનત પર નહીં, પરંતુ એવી મજબૂત સિસ્ટમ પર વિશ્વાસ રાખવો, જે યોગ્ય કામને સતત યોગ્ય રીતે કરાવી શકે. કોઈ એક કર્મચારી અસાધારણ હોય એના કરતાં સમગ્ર ટીમમાં ગુણવત્તાયુક્ત પ્રક્રિયા ઊભી કરવી વધુ ટકાઉ છે.
અંતે, ગીતા આપણને પરિણામથી ભાગવાનું નહીં, પરંતુ પરિણામની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવાનું શીખવે છે. જ્યારે વ્યક્તિનું ધ્યાન ‘મને શું મળશે?’માંથી ‘હું જે કરું છું તે કેટલું શ્રેષ્ઠ કરી શકું?’ તરફ વળે છે ત્યારે કાર્યમાં એકાગ્રતા, ગુણવત્તા અને નિષ્ઠા જન્મે છે.
પરિણામ કદાચ તરત ન મળે, પરંતુ ઉત્તમ પ્રક્રિયા ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી. કારણ કે સફળતા ઘણી વાર એક મોટી તકથી નહીં, પરંતુ રોજ કરવામાં આવેલાં નાના-નાના યોગ્ય કર્મોના સંચયથી બને છે.
સાચો કર્મયોગી પરિણામનો ઇનકાર કરતો નથી; તે પરિણામ સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયાને એટલી શ્રેષ્ઠ બનાવે છે કે સફળતા ધીમે-ધીમે તેનું સ્વાભાવિક પરિણામ બની જાય.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
