આપણે એવા સમયમાં જીવીએ છીએ, જ્યાં દરેક વસ્તુનો જવાબ તરત જોઈએ છે. મેસેજનો તરત રિપ્લાય, રોકાણનું તરત 
રિટર્ન, મહેનતનું તરત પરિણામ અને નેતૃત્વમાં પણ તરત નિર્ણય. પરંતુ ઝડપ અને ઉતાવળ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ઘણી વાર સૌથી મુશ્કેલ બની જાય છે.
મહાભારતના શાંતિપર્વમાં ભીષ્મ પિતામહ રાજધર્મ સમજાવતાં શાસકના ગુણોમાં ધૈર્ય, વિચારશીલતા અને સુજ્ઞ લોકોની સલાહનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. આ વિચારને આજના કોર્પોરેટ વિશ્વમાં જોઈએ તો તેની અંદર Strategic Patience એટલે કે વ્યૂહાત્મક ધીરજનો ખૂબ જ મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત દેખાય છે. વ્યૂહાત્મક ધીરજ એટલે નિર્ણય લેવામાં આળસ કરવી નહીં, પરંતુ નિર્ણય લેતાં પહેલાં જરૂરી માહિતી, લોકોના અભિપ્રાય, જોખમો અને લાંબા ગાળાનાં પરિણામોને પૂરતું સ્થાન આપવું.
એક CEO જો દરેક સમસ્યાનો જવાબ તરત પુનર્ગઠન (Restructuring), કર્મચારીઓની બદલી (Employee Change) અથવા નવી નીતિ (Policy) દ્વારા આપવા લાગે, તો સંસ્થા સતત કાર્યરત (Action) દેખાશે, પરંતુ જરૂરી નથી કે તે પ્રગતિ (Progress) પણ કરી રહી હોય.
ઘણી વાર સારો લીડર સૌથી પહેલાં પૂછે છે, ‘આ સમસ્યા ખરેખર શું છે?’ અને ત્યાર પછી જ પૂછે છે, ‘તેનો ઉકેલ શું છે?’ આજના માનવવર્તનમાં પણ ઉતાવળ એક નવી પ્રકારની આદત બની ગઈ છે.
કોઈ વ્યક્તિ આપણો મેસેજ જોઈને જવાબ ન આપે તો આપણે તરત માની લઈએ છીએ કે તે આપણી અવગણના કરે છે. કોઈ કામમાં થોડા મહિનામાં સફળતા ન મળે તો લાગે છે કે રસ્તો ખોટો છે. કોઈ સહકર્મચારી આપણી વાત સાથે સહમત ન થાય તો આપણે તેની નિષ્ઠા પર શંકા કરવા લાગીએ છીએ.
એટલે ઘણી વખત સમસ્યા પરિસ્થિતિમાં કરતાં આપણા અર્થઘટન (Interpretation)માં વધારે હોય છે. કોર્પોરેટ નેતૃત્વમાં પણ આ જ વાત લાગુ પડે છે. માનો કે કંપનીએ નવો તાલીમ કાર્યક્રમ (Training Programme) શરૂ કર્યો. બે અઠવાડિયાંમાં ઉત્પાદકતા (Productivity)માં મોટો ફેરફાર દેખાયો નહીં. ઉતાવળિયો મેનેજર કહી શકે, ‘આ કાર્યક્રમ કામનો નથી, બંધ કરો.’
પરંતુ ધીરજ ધરાવતો લીડર પૂછશે : કર્મચારીઓએ તાલીમમાંથી શું શીખ્યું? તેને રોજિંદા કામમાં લાગુ કરવાની તક મળી છે? મેનેજરનો સહયોગ (Manager Support) છે? પરિણામ માપવાનો સમયગાળો યોગ્ય છે?
આ પ્રશ્નો નિર્ણયને ધીમો નથી કરતા; તે નિર્ણયની ગુણવત્તા વધારે છે. અહીં ભીષ્મના વિચારનું એક નવું પરિમાણ પણ સમજાય છે — Consultative Leadership એટલે કે સલાહ-આધારિત નેતૃત્વ. સારો નેતા દરેક જવાબ પોતે જાણે છે એવું માનતો નથી. તે એવા લોકોની સલાહ લે છે, જેમને જમીન પરની વાસ્તવિકતાની જાણ હોય. બોર્ડરૂમમાં CEOનો અવાજ સૌથી મોટો હોય એ જરૂરી નથી. ક્યારેક જુનિયર કર્મચારીનું નાનકડું અવલોકન કરોડો રૂપિયાના ખોટા નિર્ણયને અટકાવી શકે છે.
પરંતુ સલાહ લેવી અને નિર્ણય બીજાઓ પર છોડી દેવા વચ્ચે પણ તફાવત છે. અંતિમ જવાબદારી નેતાની જ રહે છે. તેથી વ્યૂહાત્મક ધીરજ એટલે ‘બધાને પૂછતા રહેવું’ નહીં, પરંતુ યોગ્ય લોકોને સાંભળીને યોગ્ય સમયે નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા.
ધીરજનો અર્થ દરેક વખતે રાહ જોવી પણ નથી. બજારની તક ઝડપથી પસાર થતી હોય ત્યારે યોગ્ય સમયે ઝડપી નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પણ નેતૃત્વનો ભાગ છે. એટલે પરિપક્વ નેતા હંમેશાં ધીમો કે ઝડપી નથી હોતો; તે પરિસ્થિતિને સમજીને વિચારપૂર્વક નિર્ણય લેનારો હોય છે. ગુસ્સામાં લેવાયેલો નિર્ણય ઘણી વાર વ્યક્તિને પોતાની જાતને સાબિત કરવાની ઉતાવળમાં ધકેલી દે છે, જ્યારે શાંત મનથી લેવાયેલો નિર્ણય સંસ્થાના હિતને કેન્દ્રમાં રાખે છે.
આજે જ્યારે ટૂંકા ગાળાના લક્ષ્યાંકો (Short-term Targets), ત્રિમાસિક પરિણામો (Quarterly Numbers), તાત્કાલિક પ્રતિસાદ (Instant Feedback) અને સતત કામગીરીનું દબાણ (Performance Pressure) નેતૃત્વ પર ભાર મૂકે છે, ત્યારે લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિ રાખવી વધુ પડકારજનક બની છે.
પરંતુ વૃક્ષ વાવ્યા પછી દરરોજ તેની ડાળી ખેંચીને તેને ઝડપથી મોટું કરી શકાતું નથી. પાણી, માટી, સમય અને સંભાળ — બધું જોઈએ. સંસ્થા પણ એવી જ છે.
કર્મચારીની ક્ષમતા, ગ્રાહકનો વિશ્વાસ, બ્રાન્ડની પ્રતિષ્ઠા (Brand Reputation) અને સંસ્થાકીય સંસ્કૃતિ (Organizational Culture) — આ બધું વિકસાવવામાં સમય લાગે છે.
તેથી ભીષ્મની શીખને આજની ભાષામાં કહીએ તો ઉત્તમ નેતૃત્વ એ દરેક પ્રશ્નનો સૌથી ઝડપી જવાબ આપવાનું નામ નથી; યોગ્ય પ્રશ્ન પૂછીને, યોગ્ય લોકો પાસેથી શીખીને, યોગ્ય ક્ષણે યોગ્ય નિર્ણય લેવાનું નામ છે.
ઉતાવળ કદાચ નેતાને તરત શક્તિશાળી દેખાડે, પરંતુ ધૈર્ય તેને લાંબા સમય સુધી વિશ્વસનીય બનાવે છે. અને અંતે સંસ્થા એવા નેતાને યાદ રાખે છે, જેણે માત્ર નિર્ણયો લીધા નહોતા, પરંતુ નિર્ણય લેવાની સંસ્કૃતિને પણ પરિપક્વ બનાવી હતી.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
