મહાભારતના ઉદ્યોગપર્વમાં શ્રીકૃષ્ણનો શાંતિપ્રયાસ માત્ર રાજકીય ઘટનાક્રમ નથી; તેમાં સમય, નિર્ણય અને સંચાલનની એક ઊંડી સમજ છુપાયેલી છે. શ્રીકૃષ્ણ યુદ્ધ ટાળવા માટે સંવાદ અને સમાધાનનો માર્ગ અજમાવે છે, પરંતુ જ્યારે સમજાવટની તમામ શક્યતાઓ નિષ્ફળ જાય છે અને પરિસ્થિતિ પાછી ન ફરી શકે તેવા તબક્કે પહોંચી જાય છે, ત્યારે નિર્ણય લેવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે.
આ પ્રસંગ આજના મેનેજમેન્ટને એક મહત્ત્વપૂર્ણ પાઠ આપે છે—દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર પ્રયત્નમાં નથી; યોગ્ય પ્રયત્ન યોગ્ય સમયે થાય તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.
આજના યુગમાં સમય સૌથી મોંઘી સંપત્તિ છે, કારણ કે ગુમાવેલો પૈસો પાછો મળી શકે છે, પરંતુ ગુમાવેલી તક ઘણી વાર પાછી આવતી નથી. માનવવર્તનની એક વિચિત્ર ટેવ છે—આપણને નિર્ણય લેવા કરતાં નિર્ણયને ટાળવાનું વધુ ગમે છે. ‘હજુ થોડું વિચારીએ’, ‘આવતા અઠવાડિયે કરીએ’, ‘હાલ પરિસ્થિતિ યોગ્ય નથી’ જેવાં વાક્યો ઘણી વાર તકના દરવાજા ધીમે-ધીમે બંધ કરી દે છે.
કૉર્પોરેટ જગતમાં આ વિલંબની કિંમત વધુ મોટી હોય છે. ગ્રાહકની બદલાતી જરૂરિયાત, નવી ટેક્નોલોજી, સ્પર્ધકનું નવું ઉત્પાદન અથવા બજારનો બદલાવ—આ બધું કોઈ સંસ્થાની પરવાનગી લઈને આવતું નથી. જે કંપની પરિવર્તન દેખાય પછી જ પ્રતિભાવ આપે છે તે ઘણી વાર પાછળ રહી જાય છે; જ્યારે Proactive Organization સંકેતો દેખાય તે પહેલાં જ તૈયારી શરૂ કરી દે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ડિજિટલ પરિવર્તનને વહેલું સ્વીકારનાર વ્યવસાયોએ પોતાની પ્રક્રિયાઓ ઝડપથી બદલાવી, જ્યારે ‘હજુ થોડો સમય છે’ એવું માનનાર ઘણા વ્યવસાયો માટે પરિવર્તન પાછળથી સંકટ બની ગયું.
અહીં સમયબદ્ધતાનો અર્થ માત્ર દરેક કામ સમયસર પૂરું કરવું નથી; તેનો અર્થ છે યોગ્ય નિર્ણય માટે યોગ્ય ક્ષણ ઓળખવી. એક સારો મેનેજર દરેક બાબતમાં તરત નિર્ણય લેતો નથી, પરંતુ તે જાણે છે કે કઈ બાબત પર વિચાર માટે સમય જોઈએ અને કઈ બાબતમાં વિલંબ નુકસાનકારક બની શકે. આ જ Strategic Timing છે.
નવી દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો સમયનું સંચાલન ઘડિયાળનું સંચાલન નથી, પરંતુ ‘તક અને તૈયારી વચ્ચેનું અંતર’ ઘટાડવાનું સંચાલન છે. કોઈ કંપની પાસે શ્રેષ્ઠ ઉત્પાદન હોય છતાં બજારની જરૂરિયાત પૂરી થયા પછી તે લોન્ચ કરે તો ઉત્તમ વિચાર પણ નિષ્ફળ થઈ શકે છે.
વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આવું જ છે—કૌશલ્ય શીખવાની તક, માફી માગવાનો સમય, સંબંધ બચાવવાનો અવસર કે કોઈ નવી શરૂઆત કરવાની હિંમત; દરેક વસ્તુની પોતાની એક યોગ્ય ક્ષણ હોય છે.
સમયબદ્ધ નેતૃત્વ એટલે ઉતાવળ નહીં, પરંતુ સમયની નબળાઈ અને શક્તિ બંનેને સમજવાની બુદ્ધિ.
શ્રીકૃષ્ણના શાંતિપ્રયાસમાંથી એક વધુ સુંદર પાઠ મળે છે—Proactive હોવાનો અર્થ સતત દોડવું નથી; પહેલાં સંવાદ, પછી મૂલ્યાંકન અને અંતે જરૂર પડે ત્યારે નિર્ણાયક કાર્યવાહી કરવી. એટલે સજાગ નેતા દરેક શક્યતા માટે તૈયારી રાખે છે, પરંતુ નિર્ણય લેતી વખતે પરિસ્થિતિને ઓળખે છે.
અંતે, સમય કોઈને ચેતવણી આપીને આગળ વધતો નથી. તક જ્યારે આવે ત્યારે કદાચ તે સામાન્ય ઘટના જેવી જ દેખાય છે, પરંતુ તેની પાછળ ભવિષ્ય બદલવાની શક્તિ છુપાયેલી હોય છે.
સફળ વ્યક્તિ અને સફળ સંસ્થા વચ્ચેનો તફાવત ઘણી વાર એટલો જ હોય છે—બન્નેને તક દેખાય છે, પરંતુ એક તક આવે ત્યારે તૈયાર હોય છે અને બીજો તૈયારી શરૂ કરે છે.
એટલે સંચાલનનું સાચું સૂત્ર માત્ર Work Hard નથી; તે છે—‘Prepare Early, Decide Wisely, Act on Time.’ કારણ કે સમયની કદર કરનાર વ્યક્તિ માત્ર ઘડિયાળ નથી જોતો—તે આવતી તકનો ધબકાર સાંભળે છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
