સફળતા એક દિવસની મહેનત નહીં, રોજની શિસ્તનું પરિણામ છે…

આપણે ઘણી વાર કોઈ વ્યક્તિની સફળતા જોઈને કહીએ છીએ કે તેની મહેનત રંગ લાવી, પરંતુ તેની પાછળના અસંખ્ય સામાન્ય દિવસો પર આપણું ધ્યાન જતું નથી.

જે દિવસે કોઈને કામ કરવાની ઇચ્છા ન હોય, જે દિવસે પ્રશંસા ન મળે, જે દિવસે પરિણામ દેખાતું ન હોય અને જે દિવસે બીજા લોકો આગળ નીકળી ગયા હોય એવું લાગે, એવા દિવસોમાં પણ પોતાની દિશામાં આગળ વધતા રહેવું એ જ નિયમિતતાની સાચી કસોટી છે.

મહાભારતના કર્ણપર્વમાં કર્ણના પરિશ્રમ, દાનશીલતા અને કાર્ય પ્રત્યેની નિષ્ઠાના સંદર્ભને આધુનિક વ્યવસ્થાપનની દૃષ્ટિએ સમજીએ તો એક અગત્યનો વિચાર સામે આવે છે : ક્ષમતા વ્યક્તિને શરૂઆત અપાવી શકે છે, પરંતુ ક્ષમતાને પરિણામમાં ફેરવવા માટે સતત પ્રયત્ન અને શિસ્ત જરૂરી છે.

જોકે કર્ણના જીવનમાંથી પ્રેરણા લેતી વખતે તેના દરેક નિર્ણયને આદર્શ માનવાને બદલે તેની કાર્યનિષ્ઠા અને દૃઢતામાંથી શીખવું વધુ યોગ્ય છે. આજના સમયમાં આપણને ઘણી વાર શરૂઆત કરવાનો ઉત્સાહ હોય છે, પરંતુ નિયમિત રહેવાની તૈયારી ઓછી હોય છે.

નવું પુસ્તક ખરીદીએ ત્યારે વાંચવાનો ઉત્સાહ હોય, નવી કસરત શરૂ કરીએ ત્યારે ઉત્સાહ હોય અને નવો વ્યવસાય શરૂ કરીએ ત્યારે મોટાં સપનાં હોય; પરંતુ થોડા દિવસ પછી પરિણામ ધીમું દેખાય એટલે રસ ઘટવા લાગે છે. આ જ માનસિકતા કાર્યસ્થળે પણ જોવા મળે છે.

 

કોઈ કર્મચારી નવી જવાબદારી સ્વીકારે ત્યારે શરૂઆતમાં ખૂબ સક્રિય રહે, પરંતુ થોડા સમય પછી પોતાની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવાનું, નવી કુશળતા શીખવાનું કે ભૂલોમાંથી સુધારો કરવાનું બંધ કરી દે, તો તેની શરૂઆતની ઊર્જા લાંબા ગાળાની પ્રગતિમાં ફેરવાતી નથી.

અહીં Consistency એટલે કે નિયમિતતાનો અર્થ દરરોજ એકસરખા કલાકો સુધી કામ કરવું એવો નથી. તેનો અર્થ પોતાના ધ્યેય સાથે નિયમિત રીતે જોડાયેલા રહેવું અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પ્રયત્નની ગુણવત્તા જાળવવી એવો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, એક વેચાણ ટીમમાં બે કર્મચારીઓ છે. પહેલો કર્મચારી મહિનાના અંતે લક્ષ્યાંક પૂરો કરવા માટે છેલ્લા ચાર દિવસમાં ખૂબ દોડધામ કરે છે, જ્યારે બીજો કર્મચારી દર અઠવાડિયે ગ્રાહકો સાથેના સંવાદની સમીક્ષા કરે છે, પોતાની રજૂઆત સુધારે છે અને નવા ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાની નિયમિત પ્રક્રિયા જાળવે છે. ટૂંકા ગાળામાં પહેલો કર્મચારી વધુ સક્રિય દેખાઈ શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે બીજા કર્મચારીની કામગીરી વધુ સ્થિર રહેવાની શક્યતા છે. કારણ કે તેણે સફળતાને એક મોટા પ્રયાસ સાથે નહીં, પરંતુ નાની-નાની સુધારાત્મક ક્રિયાઓ સાથે જોડી છે.

આને આધુનિક મેનેજમેન્ટમાં Deliberate Practice એટલે કે હેતુપૂર્વકનો સુધારાલક્ષી અભ્યાસ કહી શકાય. તેનો અર્થ માત્ર વારંવાર કામ કરવું એવો નથી, પરંતુ દરેક પ્રયત્નમાંથી કંઈક શીખીને આગળના પ્રયત્નને વધુ સારો બનાવવો એવો છે.

અહીં એક બીજું મહત્ત્વનું પરિમાણ છે : Progress Tracking એટલે કે પ્રગતિનું નિયમિત મૂલ્યાંકન. નિયમિત મહેનત કરીએ છીએ એટલે પ્રગતિ થઈ જ રહી છે, એવું માની લેવું યોગ્ય નથી. કોઈ પ્રોજેક્ટમાં ટીમ દરરોજ વ્યસ્ત હોય, અનેક મીટિંગો થતી હોય અને અહેવાલો બનતા હોય, છતાં મુખ્ય સમસ્યા ઉકેલાતી ન હોય તો વ્યસ્તતા સફળતાનો પુરાવો નથી.

સારો મેનેજર માત્ર ‘કેટલું કામ થયું?’ એ નથી પૂછતો; તે ‘કામથી શું બદલાયું?’, ‘કઈ ભૂલ ફરી થઈ?’ અને ‘આગળની પ્રક્રિયા કેવી રીતે સુધારી શકાય?’ તે પણ પૂછે છે.

આ રીતે નિયમિત સમીક્ષા કર્મચારી પર નજર રાખવાનું સાધન નહીં, પરંતુ ટીમને પોતાની પ્રગતિ સમજવાનું માધ્યમ બને છે. આજની તાત્કાલિક પરિણામો માગતી સંસ્કૃતિમાં આપણે ઘણી વાર ઝડપને મહેનત અને વ્યસ્તતાને કાર્યક્ષમતા સમજી લઈએ છીએ. પરંતુ સતત થતું દરેક કામ સફળતા આપતું નથી. યોગ્ય દિશા વગરનો પરિશ્રમ થાક વધારે છે, જ્યારે યોગ્ય દિશામાં થતો નિયમિત પ્રયત્ન ક્ષમતા વધારે છે. તેથી Sustainable Performance એટલે કે લાંબા ગાળા સુધી ગુણવત્તાપૂર્વક કામગીરી જાળવી રાખવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

આરામ લીધા વગર સતત કામ કરવું એ નિયમિતતાનો આદર્શ નથી. પૂરતી ઊંઘ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, પ્રાથમિકતાઓ અને કામ વચ્ચે સંતુલન જાળવીને લાંબા સમય સુધી ગુણવત્તાપૂર્વક કામ કરી શકાય એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી એ પરિપક્વ કાર્યશૈલી છે.

નેતા જો પોતાની ટીમ પાસેથી સતત પરિણામની અપેક્ષા રાખે, તો તેણે ટીમને શીખવા, ભૂલો સુધારવા અને પુનઃસ્ફૂર્તિ મેળવવા માટે પણ અવકાશ આપવો જોઈએ. વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આ જ સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે.

દરરોજ થોડું વાંચવું, પોતાની કુશળતા સુધારવી, સમયસર જવાબદારી પૂરી કરવી અને ભૂલ થયા પછી ફરી પ્રયાસ કરવો — આવી નાની ટેવો તરત પ્રસિદ્ધિ અપાવતી નથી, પરંતુ ધીમે ધીમે વ્યક્તિની વિશ્વસનીયતા બનાવે છે. કદાચ સફળતાનું સૌથી ઓછું ચર્ચાતું રહસ્ય એ છે કે મોટાં પરિણામો ઘણી વાર એવા દિવસોમાં ઘડાય છે, જ્યારે બહારથી કશું વિશેષ બનતું જ નથી.

કોઈ તાળીઓ પાડતું નથી, કોઈ પ્રશંસા કરતું નથી, છતાં વ્યક્તિ પોતાની કાર્યપ્રક્રિયા સુધારતી રહે છે. કર્ણના કાર્ય પ્રત્યેના સમર્પણમાંથી મળતી પ્રેરણાને આજના સમયમાં ઉતારીએ તો એટલું સમજાય છે કે ધ્યેય પ્રત્યેની નિષ્ઠા માત્ર સંકલ્પમાં નહીં, પરંતુ રોજની કાર્યપદ્ધતિમાં દેખાવી જોઈએ.

કારણ કે સફળતા એ એક દિવસ પોતાને શ્રેષ્ઠ સાબિત કરવાની ઘટના નથી; તે સામાન્ય દિવસોમાં પણ પોતાના કામની ગુણવત્તા સાથે સમાધાન ન કરવાની ટેવ છે.

(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)