एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥
ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાય ૩ના શ્લોક ૧૬માં શ્રીકૃષ્ણ કર્મચક્રની વાત કરે છે. અર્થાત્ જીવન અને વ્યવસ્થાની ગતિ એવી પરસ્પર જોડાયેલી પ્રક્રિયા છે, જેમાં દરેક વ્યક્તિનું કર્તવ્ય સમગ્ર વ્યવસ્થાના પ્રવાહ સાથે જોડાયેલું હોય છે.
આ વિચારને આજના સંચાલનની ભાષામાં સમજીએ તો તે માત્ર ‘Work Hard’ નહીં, પરંતુ Synergy, Collaboration અને Role Responsibilityનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત બની જાય છે. કોઈ પણ સંસ્થા એક વ્યક્તિથી સફળ થતી નથી; તે અનેક લોકોનાં નાનાં-નાનાં યોગ્ય કાર્યો એકબીજા સાથે જોડાય ત્યારે સફળ બને છે.
હૉસ્પિટલમાં ડૉક્ટર મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ નર્સ, ટેક્નિશિયન, ફાર્માસિસ્ટ અને સફાઈ કર્મચારી વગર સમગ્ર વ્યવસ્થા અધૂરી છે. રેસ્ટોરન્ટમાં રસોઈયો ઉત્તમ ભોજન બનાવી શકે, પરંતુ સર્વિસ, સપ્લાય, બિલિંગ અને સફાઈની વ્યવસ્થા નબળી હોય તો ગ્રાહકનો અનુભવ સારો નહીં બને. એટલે સંસ્થામાં ‘મારું કામ પૂરું’ અને ‘અમારું કામ પૂરું’ વચ્ચે ઘણો મોટો તફાવત છે.
આજના માનવવર્તનમાં ઘણી વાર આપણે પોતાની જવાબદારીને આખી વ્યવસ્થાથી અલગ કરીને જોઈએ છીએ. કર્મચારી કહે છે, ‘મારું કામ તો મેં કરી દીધું,’ પરંતુ કદાચ તેની કામગીરીમાં થોડો વિલંબ બીજા વિભાગના પાંચ લોકોનું કામ અટકાવી રહ્યો હોય છે. અહીંથી મેનેજમેન્ટનો એક નવો વિચાર જન્મે છે. દરેક વ્યક્તિનું કામ માત્ર Task નથી, તે બીજા કોઈના કામનું Input છે.
એક ટીમમાં કોઈ કર્મચારી સમયસર માહિતી ન આપે તો બીજો વિભાગ સમયસર નિર્ણય લઈ શકતો નથી. વેચાણ વિભાગ ગ્રાહકની સાચી માહિતી ન આપે તો ઉત્પાદન વિભાગ ખોટી માંગનો અંદાજ લગાવી શકે અને મેનેજમેન્ટ સ્પષ્ટ દિશા ન આપે તો આખી ટીમ પોતાની રીતે અલગ-અલગ દિશામાં દોડવા લાગે.
તેથી કાર્યક્ષમ સંસ્થાનું રહસ્ય માત્ર સારા કર્મચારીઓમાં નથી, પરંતુ સારી Interdependence Designમાં છે. કોણ કોના કામ પર આધારિત છે, કઈ માહિતી ક્યારે પહોંચવી જોઈએ અને એક વ્યક્તિની કામગીરીનો બીજા પર શું પ્રભાવ પડે છે તે સમજવામાં છે.
નવી દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો ટીમવર્કનો અર્થ બધાએ એકસરખું કામ કરવું એ નથી; તેનો અર્થ છે કે દરેક વ્યક્તિ અલગ કામ કરે છતાં એક જ હેતુ તરફ આગળ વધે.
સંગીતના વાદ્યવૃંદમાં દરેક વાદ્યનો અવાજ અલગ હોય છે, પરંતુ સંગીત ત્યારે જ બને છે જ્યારે બધાં વાદ્યો યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય તાલમાં વગાડવામાં આવે. આજના કૉર્પોરેટ જગતમાં પણ વિવિધ વિભાગો – HR, Finance, Marketing, Operations અને Technology – અલગ ભાષા બોલતા હોવા છતાં એક જ સંસ્થાકીય હેતુ માટે કાર્ય કરે ત્યારે જ સાચી Synergy ઊભી થાય છે.
અહીં નેતૃત્વની ભૂમિકા પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. સારો મેનેજર દરેક કર્મચારીને માત્ર તેની Job Descriptionથી ઓળખતો નથી; તે સમજાવે છે કે તેની ભૂમિકા આખા સંગઠનના મોટા ચિત્રમાં ક્યાં જોડાય છે. જ્યારે કર્મચારીને પોતાના કામનો અર્થ સમજાય છે, ત્યારે જવાબદારી ફરજમાંથી Ownershipમાં પરિવર્તિત થાય છે.
આ જ રીતે ‘મારી ભૂલથી શું થશે?’ની જગ્યાએ ‘મારા કામથી આખી ટીમ પર શું અસર પડશે?’ એવો પ્રશ્ન જન્મે છે.
ગીતાનું કર્મચક્ર આપણને આજના યુગમાં એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ પાઠ આપે છે. સંસ્થા વ્યક્તિઓનો સમૂહ નથી, પરંતુ પરસ્પર જોડાયેલી જવાબદારીઓની જીવંત વ્યવસ્થા છે. એક કડી પોતાની જાતને નાની માને તો પણ આખા ચક્રની ગતિ ધીમી પડી શકે છે.
તેથી કોઈ પણ કર્મચારીનું સ્થાન નાનું નથી અને કોઈ પણ જવાબદારી ગૌણ નથી. સાચી સંસ્થાકીય સંસ્કૃતિ ત્યાં બને છે, જ્યાં લોકો માત્ર પોતાનું કામ કરતા નથી, પરંતુ પોતાના કાર્યની અસર પણ સમજે છે.
અંતે, સફળ ટીમમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન ‘સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યક્તિ કોણ?’ એવો નથી હોતો; પ્રશ્ન એ હોય છે કે ‘આપણે સૌ એકબીજાને સફળ કેવી રીતે બનાવી શકીએ?’
કારણ કે વ્યક્તિગત પ્રતિભા સંસ્થાને શક્તિ આપે છે, પરંતુ પરસ્પર સુમેળ એ શક્તિને પરિણામમાં પરિવર્તિત કરે છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
