જ્યારે મન મિત્ર બને છે….

આપણે ઘણી વાર આત્મવિશ્વાસને બહારથી દેખાતી બાબત માનીએ છીએ. આત્મવિશ્વાસ એટલે નિર્ભયતાથી બોલવું, મીટિંગમાં પોતાની વાત દૃઢતાથી રજૂ કરવી, નિર્ણય લેવામાં અચકાવું નહીં અથવા લોકો સામે પોતાને મજબૂત સાબિત કરવું. પરંતુ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય ૬, શ્લોક ૬ એક અલગ જ ઊંડાણ બતાવે છે:

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥

અહીં ‘बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः’ એટલે કે જે વ્યક્તિ પોતાના મનને જીતી લે છે, તેના માટે પોતાનું મન જ મિત્ર બની જાય છે અને જે પોતાના મન પર નિયંત્રણ ગુમાવે છે, તેના માટે એ જ મન અવરોધ બની શકે છે.

આજના સમયમાં આ વાત કદાચ પહેલાં કરતાં વધુ પ્રાસંગિક છે, કારણ કે બહારની દુનિયા કરતાં આપણું પોતાનું મન આપણને વધુ વખત ભટકાવે છે. મોબાઇલમાં માત્ર પાંચ મિનિટ માટે ખોલેલું સોશિયલ મીડિયા ક્યારે એક કલાક ખાઈ જાય છે, કોઈની એક નાની ટીકા આખો દિવસ મનમાં ચાલતી રહે છે, એક નિષ્ફળતા પછી ‘મારાથી નહીં થાય’ એવો વિચાર ઊભો થાય છે અને ક્યારેક તો સફળતા મળ્યા પછી પણ પોતાની ક્ષમતા પર શંકા થતી રહે છે.

એટલે આત્મનિયંત્રણ (Self-Control) માત્ર ખરાબ આદતો રોકવાનું નામ નથી; તે પોતાના ધ્યાન, સમય, ભાવનાઓ અને પ્રતિક્રિયાઓને યોગ્ય દિશામાં વાળવાની ક્ષમતા છે.

કોર્પોરેટ દુનિયામાં પણ આ ગુણની કિંમત ખૂબ મોટી છે. બે કર્મચારીઓને સમાન જ્ઞાન અને સમાન તક મળે, પરંતુ એક વ્યક્તિ ડેડલાઇન નજીક આવે ત્યારે ગભરાઈ જાય, ટીકા થતાં રક્ષણાત્મક બની જાય અને મુશ્કેલીમાં નિર્ણય ટાળી દે, જ્યારે બીજી વ્યક્તિ દબાણ વચ્ચે પણ પરિસ્થિતિને સમજે, પોતાની લાગણીને થોડા સમય માટે બાજુએ રાખે અને આગળનું યોગ્ય પગલું નક્કી કરે, તો બીજી વ્યક્તિ સંસ્થા માટે માત્ર ‘કર્મચારી’ નથી રહેતી, તે એક વિશ્વસનીય સંપત્તિ (Reliable Asset) બની જાય છે.

અહીં આત્મવિશ્વાસનો પણ એક નવો અર્થ સમજવો જરૂરી છે. સાચો આત્મવિશ્વાસ ‘મને બધું આવડે છે’ એવું માનવામાં નથી, પરંતુ ‘મને બધું આવડતું ન હોય તો પણ હું શીખી શકું છું, પરિસ્થિતિ સંભાળી શકું છું અને જરૂર પડે ત્યારે મદદ માગી શકું છું’ એવી આંતરિક ખાતરીમાં છે.

આ જ કારણ છે કે આત્મનિયંત્રણ (Self-Control) અને આત્મવિશ્વાસ (Confidence) એકબીજાના વિરોધી નથી; બંને એકબીજાને મજબૂત બનાવે છે.

કોઈ મેનેજર ગુસ્સામાં તરત કર્મચારીને જવાબ ન આપે અને પહેલાં આખી પરિસ્થિતિ સમજે, તો એ નબળાઈ નથી, એ ભાવનાત્મક શિસ્ત (Emotional Discipline) છે.

કોઈ યુવાન પ્રમોશન ન મળતાં તરત નોકરી છોડવાને બદલે પોતાની કૌશલ્યસંબંધિત ખામીઓ (Skill Gaps)નું મૂલ્યાંકન કરે, પ્રતિસાદ (Feedback) લે અને આગામી છ મહિના માટે તૈયારી કરે, તો એ માત્ર ધીરજ નથી, એ આત્મવિશ્વાસ આધારિત અમલીકરણ (Confidence-Based Execution) છે.

તેવી જ રીતે, કોઈ ટીમ લીડર મીટિંગમાં પોતાની ભૂલ સ્વીકારીને કહે કે ‘આ નિર્ણયમાં મારી ભૂલ હતી, હવે આપણે આ રીતે સુધારીએ’, તો તે પોતાના પદને નાનું નથી કરતો; તે ટીમમાં વિશ્વાસ વધારે છે.

આજના સમયમાં એક નવી સમસ્યા પણ ઊભી થઈ છે—તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપવાની સંસ્કૃતિ (Instant Reaction Culture). મેસેજનો તરત જવાબ, ટિપ્પણીનો તરત પ્રતિભાવ, ટીકા સામે તરત બચાવ અને નિષ્ફળતા પછી તરત પરિણામની અપેક્ષા. પરંતુ દરેક બાબતમાં તરત પ્રતિક્રિયા આપવી એટલે નિયંત્રણમાં હોવું નહીં. ઘણી વાર સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિ એ હોય છે, જે પ્રતિક્રિયા અને નિર્ણય વચ્ચે થોડું અંતર બનાવી શકે.

કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં આ અંતર જોખમ વ્યવસ્થાપન (Risk Management), સંઘર્ષ વ્યવસ્થાપન (Conflict Management) અને નિર્ણયની ગુણવત્તા (Decision Quality) માટે અત્યંત મહત્ત્વનું છે. વ્યક્તિનું મન જો દરેક પ્રશંસાથી ઊંચું અને દરેક ટીકા સાથે નીચે જતું રહે, તો તેની કાર્યક્ષમતા બહારની પરિસ્થિતિના હાથમાં રહે છે. પરંતુ જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના મનને સમજવા લાગે છે, ત્યારે તેની કામગીરી (Performance) વધુ સ્થિર બને છે.

તેથી આત્મશિસ્ત (Self-Discipline)નો અર્થ પોતાને સતત કઠોર બનાવવો નહીં, પરંતુ પોતાને યોગ્ય સમયે યોગ્ય દિશામાં પાછા લાવવાની કળા છે. જેમ સારો ડ્રાઇવર રસ્તો સીધો છે એટલે સ્ટિયરિંગ છોડતો નથી, તેમ જીવનમાં બધું અનુકૂળ હોય ત્યારે પણ આત્મનિયંત્રણ જરૂરી છે.

કદાચ આત્મવિશ્વાસની સૌથી સુંદર વ્યાખ્યા એ છે કે દુનિયા આપણા પક્ષમાં હોય ત્યારે પોતાને સંભાળવું સરળ છે, પરંતુ દુનિયા વિરુદ્ધ લાગે ત્યારે પણ પોતાને પોતાના પક્ષે રાખી શકવું એ સાચી આંતરિક શક્તિ છે. જે દિવસે વ્યક્તિ પોતાના મનને પોતાની વિરુદ્ધ કામ કરતું અટકાવીને પોતાના વિકાસ માટે કામ કરાવવાનું શીખી જાય છે, તે દિવસે બહારની પરિસ્થિતિ બદલાય કે ન બદલાય, તેની અંદરની દિશા ચોક્કસ બદલાઈ જાય છે.

(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)